एते वानरश्रेष्ठाः प्रस्रवणं पर्वतं महोदधिं च दृष्ट्वा, महाबलिनं समुद्रं, तत्रैव स्थित्वा, स्वयम्प्रभा नाम दीप्तिमती गुहा प्रविश्य स्वगृहं प्रत्यगच्छत्। ततः वाल्मीकिना विरचिते कीष्किन्धाकाण्डे रामायणस्य त्र्यपञ्चाशत्तमं सर्गं श्रोतुम् आरभामहे। ते वानराः ततः भीषणं समुद्रं, वरुणस्य निवासं, अनन्तं गर्जन्तं भीमतरंगसमाकुलं च दृष्ट्वा, मायया निर्मितं पर्वतदुर्गं अन्वेषयन्तः, राज्ञा निर्दिष्टः कालः तेषां मासः व्यतीयात्। तत्र विंध्यपर्वतस्य पादे, यत्र वृक्षाः पूर्णपुष्पाः सन्ति, ते महात्मानः उपविश्य चिन्तायाम् निमग्नाः अभवन्। वसन्तकाले वृक्षान् पुष्पभारैः लता-शतैः आवृतान् दृष्ट्वा, ते भयेन परिपूर्णाः अभवन्। परस्परं वसन्तागमनं ज्ञात्वा, सन्देशस्य समयं ह्रासितम् इति जानन्तः, भूमौ पतिताः। तदा वृद्धान् विशिष्टान् वानरान् सौम्यवाक्यैः संबोध्य, तेषां अनुमतिं सम्यक् प्राप्तवान्। ततः सिंहवृषभस्कन्धः दीर्घबाहुः बुद्धिमान् अङ्गदः राजपुत्रः वाक्यं अब्रवीत्—वानरराजस्य आज्ञया वयं सर्वे प्रवृत्ताः, ये गुहायाम् स्थिताः तेषां मासः गतोऽपि, तैः किम् न ज्ञायते? आश्वयुजमासे निश्चिते समये वयं निर्गताः, सः अपि गतः, किं कर्तव्यम् इति चिन्तयामः। यूयं विश्वसनीयाः नीतिशास्त्रविशारदाः, स्वामिसंहिताः, सर्वकार्येषु नियुक्ताः च। अप्रतिमकर्मणः सर्वदिक्-प्रसिद्धवीर्याः मया अग्रतः निर्गताः, कपिलाक्षेण प्रेरिताः। कार्यं अपूर्णं येषां तेषां मृत्युः निश्चितः; कपिराजस्य आज्ञां न पालनं कृत्वा कः सुखी भवेत्? इदानीं सुग्रीवः स्वयम् कृतवान्, तस्मात् सर्वे वनवासिनः अनशनं व्रतम् आरब्धव्यम्। सुग्रीवः स्वभावतः कठोरः, स्वाधिकारं दृढं धारयति; वयं विफलाः प्रत्यागच्छन्तः तेन क्षम्यमः न। यदि सीतायाः वार्ता नास्ति, सः केवलं पापं करिष्यति; तस्मात् अद्य एव अनशनं कृत्वा गन्तव्यम्। पुत्रान्, पत्न्यः, धनं, गृहं च परित्यज्य, राजा निश्चितं वयं प्रत्यागच्छन्तः सर्वान् हन्ति। अत्रैव मृत्युः श्रेयः, कुपितेन राज्ञा अपमानपूर्वकं वधः न; अहं सुग्रीवेन न अभिषिक्तः। रामेण, निष्कल्मषे नरपतिना, अभिषिक्तः; राजा, पूर्वद्वेषी, मम अपराधं दृष्ट्वा— निश्चयेन तीक्ष्णदण्डेन मां हन्ति; दुःखितान् मित्राणि अन्यत्र जीवने किं द्रष्टुम्? अत्रैव अस्मिन्समुद्रतीरे अनशनं करिष्यामि। अङ्गदस्य वाक्यं श्रुत्वा, सर्वे वानरश्रेष्ठाः शोकपूर्णवाक्यैः प्रत्युवाचुः। सुग्रीवः स्वभावतः कठोरः, राघवः प्रियजनस्नेही; कार्यं असिद्धं दृष्ट्वा, तस्मिन्काले—यदि वैदेही न लभ्यते, वयं सर्वे प्रत्यागच्छन्तः राघवस्य प्रियार्थम्, सः निश्चितं हन्ति। अपराधिनः स्वामिसमीपं गन्तुं न उचितम्; वयं सुग्रीवस्य मुख्यामात्याः एकत्रागताः। अत्रैव सीतायाः अन्वेषणं वा वार्तां वा प्राप्त्वा, यदि न, तदा वीरस्य समीपं वा यमलोकं वा गन्तव्यम्। वानराणां भयात् उक्तं वाक्यं श्रुत्वा, तारः अब्रवीत्—"अलम् शोकस्य! यदि इच्छन्ति, तदा सर्वे अस्मिन्गुहायाम् प्रविश्य निवसामः।" एषा मायया निर्मिता, दुर्गमस्थानं, पुष्पजलाहारपानसम्पन्ना; अत्र न अस्ति भयम्, न इन्द्रात्, न राघवात्, न कपिराजात्। अङ्गदस्य प्रियं वाक्यं श्रुत्वा, सर्वे वानराः आश्वासिताः, "अद्य एव उपायः चिन्त्यः, यथा न हन्येम, शीघ्रं क्रियताम्," इति अब्रुवन्। ततः चतुश्चत्वारिंशत्तमं सर्गं श्रोतुम् आरभामहे। तारस्य चन्द्रसदृशदीप्तिं वाक्यं श्रुत्वा, हनुमान् अङ्गदस्य राज्यं नष्टम् इति मन्यते। हनुमान् वालिपुत्रं, अष्टविधबुद्धिसम्पन्नं, चतुर्विधबलयुक्तं, वालिनः चतुर्दशगुणं महत्त्वं मन्यते। सः सदा तेजोबलवीर्यवृद्धिः, शुक्लपक्षारम्भे वर्धमानचन्द्रवत् शोभायाम् वर्धते। बृहस्पतेः बुद्ध्याः तुल्यः, पित्रा वीर्ये समः, तारायाः प्रति इन्द्रस्य शुक्रे यथा सावधानः। स्वाम्यर्थे श्रान्तः, सर्वशास्त्रपरिज्ञः, हनुमान् अङ्गदं संबोधितुम् आरभते। चतुर्विधनीतिषु तृतीयं उपायं वर्णयन्, वचनबलात् सर्ववानरान् विभजन् आरभते। तेषां सर्वेषां विभाजनं कृत्वा, अङ्गदं विविधैः क harsh वाक्यैः, क्रोधभीषनैः, ताडयन् त्रासयन्। "तारापुत्र, त्वं युद्धे पित्रा अधिकः, कपिराज्यं दृढं धारयितुं समर्थः। वानरश्रेष्ठ, वानराः सदा चपलचेतसः; त्वया विना पुत्रपत्नीवियोगं न सहिष्यन्ति। ते तव प्रियं न लप्स्यन्ति—इदं स्पष्टं वदामि—यथा जाम्बवान्, नीलः, महावानरः सुहोत्रः च न लप्स्यन्ति।" इति एषा कथा अन्वयेन, श्रद्धया, स्नेहेन च प्रवहन्ती।