हनुमता वाक्यैः, “सुग्रीवस्य आज्ञया वयं गृहेऽस्मिन् स्थित्वा कालं अतीतवन्तः, जीवितं नः संकटे स्थितम्; अतः त्वं अस्मान् अस्माद् गुहात् उद्धर्तुम् अर्हसि,” इति निवेदिते, पुनः सः प्रार्थयामास, “सुग्रीवस्य रोषात् भयभीताः वयं सर्वे रक्षनीयाः; धर्मज्ञे, कर्तव्यं महद् अपि अवशिष्टम् अस्ति।” तस्याः वाक्यं श्रुत्वा, “अद्यापि तत् कार्यं न कृतम् अस्माभिः, यः अस्मिन् गृहे वासः कृतः,” इति हनुमता उक्ते, तपस्विनी स्त्री तान् वानरान् प्रत्युवाच। सा तपस्विनी व्याचष्टे—“गुहाम् प्रविष्टस्य जीवन् निर्गमनं कठिनम्, तपस्याः महत्त्वेन व्रतानां च सिद्ध्याः विनाऽन्यथा न संभवति। अहं सर्वान् वानरान् गुहायाः बहिः नेतुम् इच्छामि; अग्रगण्याः वानराः, सर्वे चक्षूंषि निमीलयन्तु।” सा पुनः अवदत्—“चक्षुषा विवृतेन निर्गमनं न शक्यते।” ततः सर्वे वानराः स्वैः कोमलैः हस्तैः चक्षूंषि आवृत्य त्वरितं निर्गमनाय उत्सुकाः सन्तः मुखानि अपि हस्तैः आवृत्य तिष्ठन्ति। ततः सा तपस्विनी, धर्मनिष्ठा, तान् वानरान् निमिषमात्रेण गुहायाः बहिः निनियत्। तत्रैव तान् संकटात् मुक्तान् सान्त्वयन्ती सा तपस्विनी व्याचष्टे—“एषः शोभनः विंध्यः पर्वतः, नानावृक्षलताभिः विभूषितः। एषः प्रस्रवणः पर्वतः, एषः महाब्धिः समुद्रः च। वानरश्रेष्ठाः, शुभं भवतु, अहं स्वं निवासं गच्छामि।” इत्युक्त्वा, सा प्रसिद्धा स्वयंप्रभा गुहाम् प्रविष्टा। ततः, वाल्मीकिरामायणस्य किष्किन्धाकाण्डे त्रिपञ्चाशत्तमः सर्गः कथ्यते। वानराः तदा भयङ्करं समुद्रं वरुणस्य निवासं, अनन्तं, गर्जन्तं, विक्षिप्तं, भीषणतरङ्गयुक्तं च दृष्टवन्तः। मायया निर्मितं पर्वतदुर्गं अन्वेष्टुं प्रयत्नं कुर्वन्तः, राजा निर्दिष्टः मासः तेषां गच्छति। विंध्यपर्वतस्य पादे, यत्र वृक्षाः पूर्णपुष्पिताः, तत्र महात्मनः वानराः उपविश्य चिन्तायाम् निमग्नाः। वसन्तकालस्य वृक्षान् पुष्पभारैः लताशतैः आवृतान् दृष्ट्वा, तेषां भयम् अभवत्। वसन्तागमनं परस्परं सूचयन्तः, सन्देशस्य कालं ह्रासितम् इत्यवगम्य, भूमौ पतिताः। तदा वृद्धान् विशिष्टान् वानरान् सौम्यवाक्यैः सम्बोध्य, तेषां अनुमतिं प्राप्य, सिंहवृषस्कन्धः दीर्घबाहुः बुद्धिमान् अंगदः वानरराजकुमारः इदं वचनम् उवाच—“वानरराजस्य आज्ञया वयं सर्वे प्रस्थिताः; ये गुहायां स्थिताः तेषां मासः गतः, किं तैः न ज्ञायते? आश्वयुजमासे निश्चितकालः प्रस्थिताः, सः अपि गतः; किं कर्तव्यम् इदानीम्?” सर्वे विश्वसनीयाः, नीतिप्रज्ञाः, स्वामिसंहिताः, सर्वकार्यनियुक्ताः। अप्रतिमकृत्याः, सर्वदिशि प्रसिद्धवीर्याः, मम अग्रे प्रस्थिताः, पीतलोचनः प्रेरितः। कार्यम् अकृतम् येषां, तेषां मृत्युः निश्चितः; राजा वानराणां आज्ञा अनुष्ठाय न कृतवान् कोऽपि सुखी? सुग्रीवस्य स्वयम् कृत्ये, सर्वे वनवासिनः अनशनं कर्तुम् युक्तम्। सुग्रीवः स्वभावतः कठोरः, स्वाधिकारस्थः; कार्यं विफलम् कृत्वा प्रत्यागच्छन्तः न क्षमिष्यति। सीतायाः वार्ता यदि नास्ति, सः केवलम् पापम् करिष्यति; अतः वयं अद्यैव अनशनं कर्तुं युक्ताः। पुत्रान्, पत्नीन्, धनं, गृहं, सर्वम् परित्यज्य, राजा प्रत्यागच्छन्तः सर्वान् नः हनिष्यति। अत्रैव मृत्युः श्रेयः, न तु लज्जास्पदं वधः; सुग्रीवेन मम युवराजपदं न स्थापितम्। रामेण निष्कलङ्केन पुरुषराजेन अभिषिक्तः; राजा, पुरातनद्वेष्यः, मम अपराधं दृष्ट्वा, दृढनिश्चयः, तीक्ष्णदण्डेन मम वधं करिष्यति। अन्यत्र दुःखितमित्रदर्शनस्य किम्? अत्रैव समुद्रतीरे पवित्रे अनशनं करिष्यामि। एवं राजकुमारस्य वचनं श्रुत्वा, सर्वे वानरश्रेष्ठाः दुःखितवाचः उक्तवन्तः। सुग्रीवः कठोरस्वभावः, राघवः स्वजनस्नेहितः; कार्यं न कृतम् इत्यवगम्य, समये आगते—यदि वैदेही न लब्धा, वयं सर्वे राघवप्रियः सन्तः, निहनिष्यति। अपराधिनः स्वामिपार्श्वं गन्तुम् अनुचितम्; वयं सुग्रीवस्य मन्त्रिणः समागताः। अत्रैव सीतायाः अन्वेषणं वा वार्ता वा लब्ध्वा, यदि न, तर्हि वीरस्य समीपं वा यमलोकं वा गच्छामः। वानराणां भयाकुलं वचनं श्रुत्वा, तारा उवाच—“अलम् विषादेन! अस्मिन् गुहायाम् प्रविश्य वयं स्थातुम् इच्छामि, यदि वः रोचते।” सा गुहा मायया निर्मिता, दुष्प्राप्या, पुष्पजलान्नपानसमृद्धा; अत्र नः न किञ्चिद् भयम्, न इन्द्रात्, न राघवात्, न वानरराजात्। अंगदस्य प्रियं वचनं श्रुत्वा, सर्वे वानराः आश्वास्य, “अद्यैव उपायः चिन्त्यः, निहत्य नः, विलम्बं विना कार्यम्,” इति उक्तवन्तः। पुनः, चतुश्चत्वारिंशत्तमं सर्गं शृणु। तारा ताराधिपसम्भ्राजः यदा एवं उक्तवान्, तदा हनुमान् विचारयामास—“अंगदात् राज्यं वस्तुतः हृतम्।