सुग्रीवेन महात्मना सह निश्चितः कालः अतीतः, इति हनुमता उक्तम्—“अस्माभिः गुहायाः निवासात् प्रतिनिवर्तनीयम्।” पुनः सर्वे वानराः हनुमन्तं याचन्ति—“सुग्रीवस्य आज्ञया निश्चितं कालं अतीतवन्तः स्म, अतः अस्मान् गुहायाः मोचयितुम् अर्हसि, जीवितं खतं जातम्।” ते पुनः प्रार्थयन्ति—“सुग्रीवस्य कोपात् भीताः वयम् सर्वे रक्ष्याः, धर्मज्ञे! कार्यं च महद् अवशिष्टम् अस्ति।” तद् कार्यं यः गुहायाम् वसति, तेन अद्यापि न कृतम्—इति हनुमता उक्ते, तपस्विन्याः स्त्रीया स्वयम्प्रभया वचनम् अभिहितम्। सा तपस्विनी प्रोवाच—“गुहायाम् प्रविष्टस्य जीवन् प्रतिनिवर्तितुं कठिनम्, तपस्याः महाबलात् व्रतानां च साधनात् ऋते।” ततः सा वानरान् उवाच—“अहं सर्वान् वानरान् गुहायाः बहिः नयिष्यामि; अग्रगण्याः वानराः सर्वे स्वानि नेत्राणि निमीलयन्तु।” सा पुनः अवदत्—“नेत्राणि विमील्य बहिः गन्तुं न शक्यते।” ततः सर्वे वानराः स्वदक्षिणैः हस्तैः नेत्राणि अपिधाय, निर्गमनाय उत्सुकाः, हृष्टाः, शीघ्रं दृष्टिं अपिहितवन्तः; तदा महात्मानः वानराः मुखानि अपि हस्तैः अपिधायन्ति। क्षणमात्रेण सा तपस्विनी वानरान् गुहायाः बहिः अनयत्। ततः धर्मनिष्ठा तपस्विनी सर्वान् तत्र स्थितान् वानरान् संबोधयन्ती प्रोवाच—“इदं शोभनं विंध्यपर्वतं, विविधैः वृक्षैः लताभिः च शोभितम्। अत्र प्रस्रवणपर्वतः, अयं महोदधिः, महाबलसमुद्रः च अस्ति। वानरश्रेष्ठाः, शुभं भवतु, अहं स्वं निवासं प्रतिनिवर्तिष्यामि।” इत्युक्त्वा स्वयम्प्रभा गुहायाम् प्रविष्टा। ततः श्रूयताम् श्रीमद्वाल्मीकिरामायणस्य किष्किन्धाकाण्डे त्रिपञ्चाशत्तमः सर्गः। तदनन्तरं वानराः भीमं समुद्रं वरुणस्य निवासं, अनन्तं गर्जन्तं, घोरतरङ्गसमाकुलं दृष्टवन्तः। मायया निर्मितं पर्वतदुर्गं अन्वेषन्तः, राज्ञः निश्चितः मासः तेषां व्यतीतः। विंध्यपर्वतस्य अधोभागे, यत्र वृक्षाः पूर्णपुष्पिताः आसन्, ते महात्मानः वानराः उपविश्य चिन्तायाम् पतिताः। तदा वसन्तकाले वृक्षान् पुष्पभारैः लताभिः च आवृतान् दृष्ट्वा, भयेन सम्पूरिताः अभवन्। परस्परं वसन्तागमनं सूचयन्तः, संदेशस्य कालं हृतवन्तः इति ज्ञात्वा, भूमौ पतिताः। ततः वृद्धान् विशिष्टान् वानरान् सौम्यैर् वाक्यैः संबोध्य, तेषां सम्मतिं लब्ध्वा, सिंहवृषस्कन्धः दीर्घबाहुः बुद्धिमान् अङ्गदः वानरराजपुत्रः वचनम् उवाच—“वानरराजस्य आज्ञया वयम् सर्वे प्रस्थिताः, गुहायाम् स्थितैः वानरैः मासः व्यतीतः, तद् किम् न ज्ञायते? आश्वयुजमासे निश्चिते वयम् प्रस्थिताः, सः अपि व्यतीतः; किं कर्तव्यम् इदानीम्?” “यूयम् विश्वसनीयाः, नीतिशास्त्रविदः, स्वामिसंहिताः, सर्वकार्येषु नियुक्ताः। सर्वे अप्रतिमकर्मणः, सर्वदिशि कीर्तिमन्तः, मया अग्रे प्रस्थिताः, कपिशार्दूलस्य प्रेरणया। कार्यं न कृतम्, मृत्युः निश्चितः; कपिराजस्य आज्ञा न पालिता, कः सुखी भवेत्?” “इदानीं सुग्रीवः स्वयम् व्यवस्थितः, सर्वे वनवासिनः उपवासनं कर्तव्यम्। सुग्रीवः स्वभावतः कठोरः, स्वाधिकारे दृढः; वयम् विफलाः प्रत्यागच्छन्तः, न क्षमिष्यति। यदि सीतायाः वार्ता न लभ्यते, पापमेव करिष्यति; अतः अद्यैव उपवासनं कर्तव्यम्। पुत्रान्, पत्नीन्, धनं, गृहं त्यक्त्वा, राजा प्रत्यागच्छन्तः सर्वान् निहन्ति। इह एव मृत्युः श्रेयः, न तु अपमानपूर्वकं वधः; मम अभिषेकः सुग्रीवेन न कृतः। रामेण, पुरुषश्रेष्ठेन, अहं अभिषिक्तः; राजा, पुरातनशत्रुः, मम अपराधं दृष्ट्वा—” “—निश्चयेन तीक्ष्णदण्डेन मां हन्ति; मित्राणि दुःखितानि पुनः दृष्ट्वा किम्? अत्र एव उपवासनं करिष्यामि, अस्मिन् पवित्रे समुद्रतीरे।” अङ्गदस्य वचनं श्रुत्वा, सर्वे वानरश्रेष्ठाः दुःखितैः वाक्यैः प्रत्युवाचुः। “सुग्रीवः कठोरः, राघवः प्रियजनसङ्गः; कार्यं विफलम् दृष्ट्वा, समये आगते—” “—यदि वैदेही न लभ्यते, वयम् सर्वे प्रत्यागच्छामः, राघवस्य प्रीत्यर्थम्, निहन्याद् एव।” अपराधिनः स्वामिपार्श्वं गन्तुं न उचितम्; वयम् सुग्रीवस्य मन्त्रिणः समागताः। अत्र एव सीतायाः अन्वेषणं कृत्वा, वार्ता लब्ध्वा, न चेत्, तं वीरं गच्छामः, अथवा यमलोकं गच्छामः। वानराणां भयाकुलानां वचनं श्रुत्वा, तारः उवाच—“अलम् आत्मविनाशेन! इष्टे चेत्, सर्वे गुहाम् प्रविश्य वसामः।” इयं मायया निर्मिता गुहा, दुर्गमम्, पुष्पजलान्नपानसमृद्धा; अत्र न भयम्—न इन्द्रात्, न राघवात्, न कपिराजात्। अङ्गदस्य सुमधुरं वचनं श्रुत्वा, वानराः सर्वे सन्तुष्टाः, उचुः—“अद्यैव उपायः चिन्त्यः, यथा वधः न भवेत्, शीघ्रं तं कार्यं क्रियताम्।” इति श्रीमद्वाल्मीकिरामायणस्य चतुश्चत्वारिंशत्तमः सर्गः।