हनूमान् तदा निष्कल्मषलोचनां तां धर्मचारिणीं स्वयम्प्रभाम् इदं मधुरं वचनम् उवाच—“त्वां वयम् सर्वे शरणं प्राप्ताः, धर्मज्ञे! महात्मनः सुग्रीवस्य सह कृतः कालः अतीतः; अस्माभिः गुहायाः प्रतिगमनं कर्तव्यम्। तस्मात्, अस्मान् अस्माद् गुहायाः मोचयितुम् अर्हसि, यतः सुग्रीवस्य आज्ञया निश्चितं कालं अतिक्रम्य, जीवितानि अपि अस्माकं संकटे स्थितानि। क्रुद्धस्य सुग्रीवस्य भयभीतान् अस्मान् सर्वान् त्रातुम् अर्हसि; अपि च, धर्मज्ञे! कर्तव्यं महद् कार्यम् अपि अस्माभिः अवशिष्टम्। निवसद्भिः अस्माभिः तद् कार्यं न कृतम् इति।“ एवं हनूमता उक्ता सा तापसी स्वयम्प्रभा प्रत्युवाच—“अस्यां गुहायां प्रविश्य जीवन्न् निर्गन्तुं कठिनम्, ऋते तपोबलात् नियमसंपन्नस्य च। अहम् एतान् सर्ववानरान् गुहात् नयिष्यामि; यूयं सर्वे वानरश्रेष्ठाः, नेत्राणि निमीलयत। विवृतेन नेत्रेण निर्गमनं न शक्यम्।” ततो वानराः सर्वे मृदुलपाणिभिः नेत्रे पिधाय, निर्गमनकाङ्क्षिणः हृष्टाः शीघ्रं दृष्टिं छादयामासुः; तस्मिन्न् काले महात्मानः ते वानराः हस्तैः मुखानि अपि पिधाय, एकनिमेषमात्रेण सा तपस्विनी तान् गुहात् निर्गमयामास। ततः सा धर्मनिष्ठा तपस्विनी तत्र सर्वान् वानरान् समाश्वास्य, इदं वचनम् उवाच—“एष शोभनः विन्ध्यः पर्वतः, नानावृक्षलतान्वितः। अत्रैव प्रस्रवणः पर्वतः, अयं च महोदधिः, महाबलः समुद्रः। स्वस्ति वः वानरर्षभाः, अहम् आत्मनिवासं गमिष्यामि।” इत्युक्त्वा सैव विश्रुता स्वयम्प्रभा तां गुहां प्रविवेश। एतेषां पश्चात्, कीशिनां प्रमुखाः तं भीमम् अपारम् गर्जमानम् उग्रतरतरङ्गमालिनं वरुणालयं समुद्रं दृष्टवन्तः। मायया निर्मितं गिरिदुर्गं विचिन्वन्तः, महीपतेः निर्दिष्टः कालः तेषां व्यतीयाय। विन्ध्यपादे पुष्पिततरुवितानम् उपविष्टाः ते महात्मानः चिन्तायाम् अपेताः। वसन्तसमये पुष्पभारनततरुविटपैः शतशः लतान् आवृत्य तान् दृष्ट्वा, भयसमन्विताः अभवन्। वसन्तागमम् अन्योन्यम् आख्याय, सन्देशकालम् अपहाय, भूमौ पतिताः। ततः वृद्धान् विशिष्टान् वानरान् सौम्यैः वाक्यैः अभिप्रणम्य, अङ्गदः सिंहवृषस्कन्धो दीर्घबाहुः बुद्धिमान् युवराजः इदं वचनम् उवाच—“वानरेन्द्रस्य आज्ञया वयम् सर्वे प्रवृत्ताः; ये गुहायां स्थिताः वानराः, तेषां मासः व्यतीतः, किं न जानन्ति? आश्वयुजमासे निश्चिते काले वयम् प्रतस्थाम; स अपि गतः; किम् इदानीं कर्तव्यम्? यूयं सर्वे विश्वस्ता:, नीतिशास्त्रकुशलाः, स्वामिसंहिताः, सर्वकार्येषु नियुक्ताः। सर्वे अप्रतिमकर्माणः, सर्वदिक्प्रसिद्धवीर्याः, मया अग्रे स्थित्वा, तेन पिङ्गाक्षेण प्रेरिताः, प्रवृत्ताः। अस्माकं कार्यं न कृतम्, निःसंशयं मृत्युर् एव; वानरेन्द्रस्य आज्ञां अकुर्वन्तः कः सुखी स्यात्? इदानीं, सुग्रीवः स्वयम् एव कृतवति, सर्वे वनेचराः प्रायोपवेशनं कर्तुम् उचितम्। सुग्रीवः स्वभावतः कठोरः, स्वामित्वे दृढः; अस्मान् कार्यविफलान् न क्षमिष्यति। यदि न सीतायाः समाचारः, तदा सः केवलं पापम् एव करिष्यति; तस्मात् अद्यैव गत्वा प्रायोपवेशनं कर्तुम् उचितम्। पुत्रान् दारान् वित्तानि गृहाणि च परित्यज्य, नृपः अस्मान् निवृत्तान् नूनम् हिंस्यात्। अत्रैव मृत्युः श्रेयः, न तु कुपरिपाकेन निपातनम्; न च अहम् सुग्रीवेण युवराजः अभिषिक्तः। रामेण निरपराधेन नरपतिना अभिषिक्तः अहम्; स नृपः, पूर्ववैरी, मम अपराधं दृष्ट्वा—निश्चित्य, तीक्ष्णदण्डेन मां हन्ति। किं दुःखितान् मित्राणि अन्यत्र दृष्ट्वा? अत्रैव अस्मिन्नेव सागरतटे प्रायोपवेशनं करिष्यामि।” एवं युवराजस्य वचः श्रुत्वा, सर्वे वानरश्रेष्ठाः दुःखितैः वाक्यैः ऊचुः—“सुग्रीवः स्वभावतः कठोरः, राघवः च प्रियजनप्रणयी; कार्ये न सिध्यति, तस्मिन्काले—यदि वैदेही न लभ्यते, वयम् चापि निवर्तामहे, राघवस्य प्रीत्यर्थम्, सः अस्मान् नूनम् हन्ति। अपराधिनः स्वामिसमीपं गन्तुम् न युक्तम्; वयं च सुग्रीवस्य मन्त्रिणः, समागताः। अत्रैव सीतायाः अन्वेषणं वा किञ्चित् समाचारं वा प्राप्य, अथवा तं वीरं गच्छेम, अन्यथा यमसदनं यामः।” वानराणाम् एवं भयार्तानां वचनानि श्रुत्वा, तारः उवाच—“मा शुचः! सर्वे वयम् एषां गुहायाम् प्रविशेम, यदि रोचते। एषा मायया निर्मिता दुर्गमा, पुष्पजलान्नपानसम्पन्ना; अत्र न अस्माकं किञ्चित् भीतिः, न इन्द्रात्, न राघवात्, नापि वानरेन्द्रात्। अङ्गदस्य अपि प्रियं वचनम् श्रुत्वा, सर्वे वानराः सान्त्विताः, ऊचुः—‘अद्यैव किञ्चित् उपायः क्रियताम्, येन न वध्यमहे, शीघ्रं च कृत्यम्।