सर्वे वानराः तत्रैव प्रवेशे सुरक्षितम् इति मया निगद्य, तदनन्तरं सर्वे तदर्थमेव तत्र प्रविष्टाः। कार्यनिष्ठाः वयम्, परस्परं हस्तग्रहणं कृत्वा, गम्भीरं गुहां अधः समुपविविशुः। ततः सहसा तमसा आवृतां गुहां प्रविश्य, यथार्थेनैव तत्र आगच्छाम। तत्र च वयम्, क्लान्ताः क्षुधार्ताश्च, भवत्यै समुपस्थिताः; सा धर्मेण मूलफलानि अतिथिसत्कारार्थं दत्तवती। तानि वयम्, क्षुधया पीडिताः, उपभुक्तवन्तः; सा एव सर्वान् प्राणांस्त्यजतः क्षुधया रक्षितवती। प्रतिकृत्यर्थं भवत्याः किं कार्यं वानरैः इति पृच्छामः; एवं वानरैः उक्ता सा सर्वज्ञा स्वयम्प्रभा प्रत्युवाच। तदा सा सर्ववानरमुख्येभ्यः इदं वचनम् उक्तवती— "एते सर्वे उत्साहवन्तो वानराः मया पूर्णतः सन्तुष्टाः। स्वधर्मेण जीवामि, ममात्र केनापि कार्यं नास्ति।" इति तस्याः शुभैः धर्मयुक्तैः वाक्यैः तपस्विन्या अभिभाषिताः सन्तः, हनूमान् अकल्मषदृशां तां उवाच— "त्वं धर्मज्ञे, वयं सर्वे त्वयि शरणं प्राप्ताः।" "महात्मना सुग्रीवेण सह निश्चितः कालः अतीतः; अस्माकं गुहात् प्रतिगमनं योग्यं।" "अतः अस्मान् अस्मात् गुहायाः मोचयितुमर्हसि; सुग्रीवाज्ञया निश्चितं कालं अतिक्रान्ताः वयं प्राणान् त्यक्ष्यामः।" "सुग्रीवस्य कोपभीतान् अस्मान् सर्वान् रक्षस्व; च धर्मज्ञे, अस्माकं महत्कर्म अपि अवशिष्टम् अस्ति।" "तत् कर्म च अस्माभिः अत्र वसद्भिः न कृतम्।" इति हनूमता उक्ता सा तपस्विनी इदं वचनम् अब्रवीत्— "इह प्रविश्य जीवन् निर्गमनं कठिनम्, ऋते तपोबलात् व्रतसंयमाच्च।" "अहं सर्वान् वानरान् अस्मात् गुहायाः नयिष्यामि; सर्वे यूयं नेत्राणि निमील्यत।" "विवृतेन नेत्रेण निर्गमनं न शक्यते।" ततः सर्वे मृदुलपाणिभिः हस्तैः नेत्राणि पिधाय, निर्गमनकाङ्क्षिणः प्रहृष्टाः शीघ्रं दृष्टिं छादयामासुः; तस्मिन्काले महात्मानः वानराः मुखानि अपि हस्तैः पिधायन्त। तदा सा धर्मनिष्ठा तपस्विनी निमेषमात्रेण तान् गुहाबाह्यं निन्ये। ततः तान् आपद्गतान् सान्त्वयन्ती सा प्रोवाच— "एष विंध्यो गिरिः, विविधवृक्षलताभिः शोभितः।" "अत्र प्रस्रवणो गिरिः, अयं च सागरः महाबलः। स्वस्ति वः, वानरर्षभाः, अहं स्वगृहं गमिष्यामि।" इति उक्त्वा, या सती स्वयम्प्रभा, सा गुहां प्रविवेश। शृणु, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना किष्किन्धाकाण्डे त्रिपञ्चाशत्तमः सर्गः प्रवर्तते। ततः ते वानराः भीषणं सागरं ददृशुः, यः वरुणालयः, अनन्तः, घोरतरतरङ्गैः कम्पमानः च। मयमायया निर्मितं गिरिदुर्गं विचिन्वन्तः, तेषां राजनियतः मासः अतीतः। विंध्यस्य पादे, यत्र वृक्षाः पुष्पिताः आसन्, ते महात्मानः उपविश्य चिन्तायाम् अपतन्। वसन्तसमये वृक्षान् पुष्पभारनम्रान्, शतशाखिनः लताभिः आवृतान् दृष्ट्वा, भयेन विव्यथुः। वसन्तागमनं परस्परं निवेद्य, सन्देशकालं नष्टम् इति ज्ञात्वा, भूमौ पतिताः। तदा, वरिष्ठान् वानरश्रेष्ठान् स्निग्धैः वाक्यैः उपालभ्य, तेषां अनुमतिं सम्यक् लब्ध्वा, स सिंहवृषभस्कन्धः दीर्घबाहुः प्राज्ञः अङ्गदः वानरः इदं वचनम् उवाच— "वानरराज्ञा आज्ञया वयं सर्वे निर्गताः; ये गुहायाम् अवसन् तेषां मासः अतीतः, किमर्थं ते न जानन्ति?" "आश्वयुजमासे निश्चिते काले निर्गताः वयं; स च कालः अतीतः, किम् इदानीं कर्तव्यम्?" "यूयं सर्वे विश्वसनीयाः, नीतिविदः, स्वामिसंहिताः, सर्वकार्येषु नियुक्ताः।" "सर्वे महाकर्मणः, सर्वदिक्प्रसिद्धवीर्याः, मया अग्रे स्थित्वा, पीतलोचनः प्रेरिताः, निर्गताः।" "अकृतकार्याणां निःसंशयं मृत्युः; को वानरराज्ञः आज्ञां अकुर्वन् सुखं प्राप्नुयात्?" "इदानीं स्वयमेव सुग्रीवेण कृतमस्ति, तस्मात् सर्वे वनेचराः प्रत्यवायव्रतम् आरब्धुम् उचितम्।" "सुग्रीवः स्वभावतः कठोरः, स्वामित्वे स्थिरः; सः विफलान् प्रत्यागतान् न क्षमिष्यति।" "यदि सीतायाः वार्ता नास्ति, सः केवलं पापं करिष्यति; अतः अद्यैव प्रत्यवायव्रतम् आरब्धुम् उचितम्।" "पुत्रान् दारान् वित्तानि गृहाणि च परित्यज्य, राजा अस्मान् प्रत्यागतान् नूनं हिं्सितुम् अर्हति।" "अत्रैव मृत्युः श्रेयः, न तु लज्जास्पदं वधः; न चाहम् सुग्रीवेण युवराजे स्थापितः।" "रामेण एव, नृपश्रेष्ठेन, अहं अभिषिक्तः; राजा च दीर्घद्वेषी मम अपराधं द्रक्ष्यति।" "सः निश्चित्य तीक्ष्णदण्डेन मां हन्तुम् इच्छति; दुःखितान् मित्राणि अन्यत्र दृष्ट्वा किम् लाभः? अत्रैव अस्मिन्सागरतीरे प्रत्यवायव्रतम् आरभे।