ततः तस्मात् देशात् जलक्लिन्नपक्षाः हंसाः सारसैः बकैश्च सह निर्गच्छन्तः, बिन्दुशबलपक्षाः नभः समुत्पेतुः। तदा मम वानराणां प्रति वचनम्—"अत्र प्रवेष्टुम् सुरक्षितम्"—इति, सर्वे तत्रैव निश्चित्य तद् अभिप्रेत्य मतिं चक्रुः। ततः सर्वे वयं कार्यनिरता, परस्परं हस्तग्रहणेन दृढं बद्ध्वा, तत्र प्रविश्य, गम्भीरं विवरं अधः अवातरम्। सहसा तस्मिन्धाम्नि प्रविश्य, अन्धकारेण संवृतं तद् गुहां प्राप्तवन्तः, यत्रागमः अस्माकं प्रयोजनाय जातः। तत्र वयं सर्वे दुःखार्ताः क्षुधिताश्च भवन्तः भवत्याः समीपम् आगताः; सा धर्मानुसारं मूलफलानि अस्मभ्यं दत्तवती। तानि वयं तीव्रशोकक्लिष्टाः क्षुधया पीडिताः उपभुक्तवन्तः; सा एव अस्मान् सर्वान् जीवितं दत्तवती। ततः प्रतिदानाय किम् अस्माभिः कर्तव्यं इति पृच्छन्तः वानराः ताम् आज्ञापयन्। तदा सर्वज्ञा सा स्वयंप्रभा वानरश्रेष्ठान् प्रति प्रीतया वाक्यम् उवाच—"अहं सर्वैः विक्रान्तैः वानरैः परितुष्टा।" "स्वधर्मे स्थितया मया कस्यापि कार्यं नास्ति," इति धर्मयुक्तया शुभया च वाचा सा तपस्विनी उक्ता। तदा हनूमान्, निर्दोषदृष्टिं तां प्रति, उवाच—"धर्मज्ञे! सर्वे वयं त्वदाश्रयम् आगताः।" "सुग्रीवस्य महात्मनः सह निश्चितः कालः अतीतः; अस्माकं गह्वरात् निर्गमनम् उचितम्।" "तस्मात् अस्मान् अस्मात् गुहायाः मोचयितुम् अर्हसि; सुग्रीवस्य आज्ञया निर्धारितकालात् अतिक्रान्ताः अस्माकं प्राणाः संकटे स्थिताः।" "सुग्रीवस्य कोपात् भीतान् अस्मान् सर्वान् त्रातुम् अर्हसि; च कार्यं महद् अपि अवशिष्टम् अस्ति।" "अद्यापि अस्माभिः तद् कार्यं न कृतम्," इति हनूमता उक्ते, सा तपस्विनी इदं वाक्यम् उवाच— "मम मतिम् अनुसृत्य, गह्वरं प्रविश्य जीवितेन निर्गमनम् कठिनम्, तपसः महत्त्वेन व्रतानुष्ठानस्य च शक्त्या विनाऽन्यथा न शक्यते।" "अहं सर्वान् वानरान् अस्मात् गह्वरात् नयिष्यामि; यूयं सर्वे वानरश्रेष्ठाः, नेत्राणि निमील्यत।" "नेत्रैः विवृतैः निर्गमः न शक्यते," इति उक्त्वा, सर्वे तु कोमलाङ्गुलिभिः हस्तैः नेत्राणि पिधाय, निर्गमनाय उत्सुकाः प्रमुदिताः तदा मुखानि अपि हस्तैः पिधाय, तिष्ठन्ति स्म। क्षणमात्रेण सा तपस्विनी तान् गह्वरात् बहिः अनयत्; ततः धर्मनिष्ठा सा तपस्विनी तत्रैव सर्वान् सम्बोध्य, तान् संकटात् निर्गतान् सान्त्वयन्ती उवाच—"एष विन्ध्यगिरिः विविधवृक्षलताभिः शोभितः। अत्र प्रस्रवणगिरिः, अयं च सागरः, महाबलवान् समुद्रः। वानरवर्याः, भवद्भ्यः स्वस्ति, अहं स्वगृहं यास्यामि," इति उक्त्वा सा दीप्तिमती स्वयंप्रभा तस्मिन्गुहायां प्रविवेश। श्रूयताम् श्रीवाल्मीकिरामायणे किष्किन्धाकाण्डे त्रिपञ्चाशत्तमः सर्गः। ततः ते वानराः भीमं सागरं वरुणालयम्, अनन्तं घोरवेगं, भीमतरङ्गाकुलितं, ददृशुः। ततः मयमायाविनिर्मिते गिरिदुर्गे विचरन्तः राज्ञा निर्दिष्टः कालः तेषां व्यतीतः। तत्र विन्ध्यपादे, पुष्पितवृक्षयुते स्थले, ते महात्मानः उपविविशुः, चिन्तायाम् अपतन्। वसन्तसमये वृक्षान्, पुष्पभारनम्रान्, शतलतान्वितान् दृष्ट्वा, भयम् अभवद् वानराणाम्। वसन्तस्य आगमनं परस्परं विज्ञाप्य, सन्देशकालं नष्टम् इति ज्ञात्वा, भूमौ पतिताः। तदा वृद्धान् विशिष्टांश्च वानरान् सौम्यया वाचा सम्बोध्य, तेषां सम्मतिं सम्यक् लब्ध्वा, सिंहवृषभस्कन्धः दीर्घबाहुः बुद्धिमान् अङ्गदः वानरपुङ्गवः वचनम् उवाच— "वानरराजाज्ञया वयं सर्वे निर्गताः; ये गह्वरे स्थिताः तेषां मासः व्यतीतः—किं ते न जानन्ति?" "आश्वयुजमासे निश्चिते काले वयं प्रस्थिताः; सः अपि कालः गतः—किं कर्तव्यम् इदानीम्?" "यूयं विश्वसनीयाः, नीतिपराः, स्वामिसंहिताः, सर्वकार्येषु नियुक्ताः।" "सर्वे अपरिमितकर्माणः, सर्वदिक्प्रसिद्धवीर्याः, ताम्रलोचनप्रेरिताः मया सह अग्रे प्रस्थिताः।" "कार्येऽस्मिन् अकृते, मृत्युः निश्चितः; वानरराजाज्ञां न संपाद्य, कः सुखं लभेत?" "इदानीं, यदा स्वयम् सुग्रीवः कार्यं कृतवान्, सर्वैः वनौकसाम् उचितं प्रायोपवेशनम्।" "सुग्रीवः स्वभावतः कठोरः, स्वामित्वे दृढः; सः अस्मान् विफलान् न क्षमिष्यति।" "सीतायाः समाचाराभावे, सः केवलं पापं करिष्यति; तस्मात् अद्यैव प्रायोपवेशनम् गन्तव्यम्।" "पुत्रान् भार्याः वित्तं गृहं च परित्यज्य, राजा अस्मान् सर्वान् नूनं हिंस्यति।" "इह मृत्युः श्रेयः, न तु निन्द्यं वधः; अहं च सुग्रीवेण न युवराजः कृतः।