ततः वयं सर्वे दिशः निरीक्ष्य, महद् गुहां लतान्तर्वनच्छन्नां तमसा संवृतां ददर्शिम। तस्माद् देशात् सलिलसिक्तपक्षाः हंसाः सारसैः बकैरपि सह निर्गच्छन्तः, जलबिन्दुभिः पक्षेषु स्रवमाणैः शोभमानाः दृष्टाः। ततोऽहं वानरान् अभ्यनुज्ञापयम्—"इह प्रवेष्टुम् उचितम्," इति; सर्वैः अपि तद् एव मनः कृतम्। ततः वयं सर्वे कार्यनिश्चयेन तत्र प्रविष्टाः, परस्परं हस्तग्रहणं कृत्वा, गम्भीरं विवरं विविशुः। सहसा तमसा आवृतां तां गुहां प्रविश्य, अस्माकं यः प्रयोजनं तत्र आगमनस्य, तद् साधितम्। तत्र वयं सर्वे क्लान्ताः क्षुधिताश्च भवन्तः, भवत्यै उपसृत्य स्थिताः; सा च स्वागतानुसारं मूलफलानि दत्तवती। वयं तानि क्षुधया पीडिताः उपभुक्तवन्तः; सा एव अस्मान् सर्वान् मरणान्तिकान् जीवितवती। ततः प्रत्युपकारार्थं किं वानरैः कर्तव्यम् इति पृच्छामः; एवं वानरैः उक्ता सा सर्वज्ञा स्वयम्प्रभा प्रत्युवाच। सा सर्ववानरश्रेष्ठान् प्रति प्रीतिसंयुक्तं वचनमुवाच—"मया सर्वे उत्साहवन्तः वानराः परितुष्टाः। अहं स्वधर्मेण जीवामि, न कस्यचित् अत्र कार्यमस्ति।" इत्येवं तया पुण्यया धर्मयुक्तया वाक्या उपगृह्य, हनुमान् तां निष्कलुषदृष्टिं तपस्विनीं उवाच—"त्वयि वयं सर्वे शरणागताः, धर्मज्ञे! महात्मनः सुग्रीवस्य निश्चितः कालः अतीतः; अस्माकं गह्वरात् निर्गमनं कर्तव्यम्। सुग्रीवाज्ञया निश्चितं कालं अतिवर्त्य, प्राणदण्डस्य भीताः वयं तव रक्षणं याचामः। धर्मज्ञे! अस्माकं कार्यं महद् अवशिष्टम्; तदपि न कृतम्।" इति हनुमता उक्ता तपस्विनी स्वयम्प्रभा प्रत्युवाच—"इह प्रविष्टस्य जीवता निर्गमनम् अत्यन्तं दुष्करम्, ऋते तपोबलव्रतसंयमात्। अहं सर्वान् वानरान् निर्गमयिष्यामि; यूयं सर्वे वानरश्रेष्ठाः नेत्राणि निमीलयत।" "विवृतेन नेत्रेण निर्गमनम् अशक्यम्," इति सा; ततः सर्वे मृदुपाणिभिः नेत्राणि पिधाय, निर्गमनोत्सुका वानराः शीघ्रं दृष्टिं छादयन्तः, मुखानि च पाणिभिः संवृतवन्तः। तत्र सा धर्मनिष्ठा तपस्विनी निमेषमात्रेण तान् गुहात् निर्गम्य स्थापयामास। ततो निर्भयीकृत्य तान् सर्वान् उवाच—"एष विंध्यः गिरिः, विविधवृक्षलताभिः शोभितः; अत्रैव प्रस्रवणः पर्वतः, अयं च सागरः महाबलः। युष्मान् अभिवाद्य, अहं स्वगृहं गच्छामि।" इति उक्त्वा, या स्वयम्प्रभा सा गुहां प्रविवेश। ततः श्रूयताम् श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना विरचिते किष्किन्धाकाण्डे त्र्यधिकपञ्चाशत्तमः सर्गः। ततः ते वानराः भयंकरं सागरं ददृशुः—वरुणालयं, अनन्तं, भीमवेगतरङ्गनादितम्। मायया निर्मितं पर्वतदुर्गं विचिन्वन्तः, राजा निर्दिष्टः कालः तैः अतीतः। विंध्यस्य पादे, पुष्पितवृक्षेषु, ते महात्मानः उपविविशुः, चिन्तायाम् अपतन्। वसन्तकाले वृक्षान् पुष्पभारनम्रान्, शतशः लतान् च दृष्ट्वा, भयेन सम्पूर्णाः अभवन्। वसन्तागमनं परस्परं विज्ञाप्य, सन्देशकालं नष्टं इति ज्ञात्वा, भूमौ पतितवन्तः। ततः वृद्धान् विशिष्टांश्च वानरश्रेष्ठान् मृदुवचनेन समुपलभ्य, तेषां अनुमतिं प्राप्य, सिहशार्दूलस्कन्धः दीर्घबाहुः बुद्धिमान् अंगदः इत्युवाच— "वानरराजाज्ञया वयं सर्वे प्रवृत्ताः; ये वानराः गुहायाम् आसीत्, तेषां मासः अतीतः—किं न जानन्ति? आश्वयुजमासे निश्चिते काले वयं प्रस्थिताः, सः अपि गतः—किं कर्तव्यम् इदानीम्? यूयं विश्वसनीयाः, नीतिशास्त्रकुशलाः, स्वामिसंहिताः, सर्वकार्येषु नियुक्ताः। सर्वे अपरिमितकर्माणः, सर्वदिक्प्रसिद्धवीर्याः, मया अग्रतः प्रेरिताः प्रस्थिताः। कार्यं न साधितं येषां, तेषां मृत्युः निश्चितः; वानरराजाज्ञा न सम्पाद्य, कः सुखं प्राप्नुयात्? यदा स्वयम् सुग्रीवः प्रवृत्तः, तदा सर्वे वानराः अनशनम् आरब्धुम् उचितम्। सुग्रीवः स्वभावतः कठोरः, स्वामित्वे दृढः; कार्यविफलान् न क्षमिष्यति। सीतायाः वार्ता न लब्धा चेत्, सः केवलं पापं करिष्यति; तस्मात् अद्यैव अनशनम् गन्तव्यम्। पुत्रान् दारान् धनानि गृहाणि च परित्यज्य, राजा अस्मान् सर्वान् निहन्ति। अत्रैव मृत्युः श्रेयान्, न तु लज्ज्यया वधः; अहं च न सुग्रीवेण युवराजः कृतः।" एवं ते वानराः, स्वयम्प्रभायाः कृपया गुहात् निर्गत्य, विंध्यपर्वतं, प्रस्रवणं, महोदधिं च दृष्ट्वा, कार्यविपलत्वात् दुःखिताः, अंगदप्रमुखाः, अनशननिश्चयं कृत्वा, तत्र उपाविशन्।