सीतायाः वचः श्रुत्वा, हनूमान् वातात्मजः सर्वं यथावत् सुसम्यक् च तत्र आख्यातुम् आरब्धवान्। सः उवाच— “दशरथस्य पुत्रः रामः सर्वलोकस्य राजा, महेन्द्रवरुणोपमः तेजस्वी, दण्डकारण्यं प्रविष्टः। लक्ष्मणेन भ्रात्रा सीतया च सह तेन प्रविष्टम्; तस्य भार्या जनस्थानात् रावणेन बलात् हृता। तस्य राज्ञः सुग्रीवः नाम वानरः वीरः सखा, वानरश्रेष्ठानां राजा, तेन अस्माभिः प्रेषितम्। अङ्गदप्रधानैः वानरैः सह वयं दक्षिणां दिशं यमपालितां अगस्त्यपावनां च आगताः। सर्वे वयं एवम् आदेशं प्राप्ताः— ‘रावणं कामरूपिणं राक्षसं सीतया सह विदेहकन्यया अन्वेष्टव्यम्।’ ततः वयं सर्वे वनं दक्षिणां च समुद्रपर्यन्तं विचित्य, क्षुधार्ताः वृक्षस्य मूलमाश्रित्य स्थिताः। सर्वे वयं शोकसागरमग्नाः, मार्गं न पश्यामः, क्लान्तमुखाः चिन्तासंन्यस्तचित्ताश्च। तदा सर्वतो दृष्ट्वा, वयं महदन्धकारमावृतं गुहां लतान्तर्वृक्षसंवृतां दृष्टवन्तः। तस्मात् स्थलात् जलक्लिन्नपक्षाः हंसाः बकश्च क्रौञ्चश्च बिन्दुशबलपक्षिणः निर्गच्छन्ति स्म। तदा अहम् अवदं— ‘अत्र प्रवेष्टुम् उचितम्’, सर्वेषां वानराणां मतिरपि तद्रूपा। ततः वयं सर्वे कार्यनिष्ठाः तत्र प्रविश्य, परस्परं हस्तग्रहणेन दृढं गाढम् अधोऽधः जगाम। सहसा अन्धकारमावृतां गुहां प्रविष्टवन्तः, अत्रैव आगच्छामः। इदानीं वयं सर्वे क्षुधार्ताः त्वत्समीपमागताः; त्वया अतिथिधर्मेण मूलफलानि दत्तानि। वयं क्षुधार्ताः तानि उपभुक्तवन्तः; त्वया एव सर्वे प्राणान् धारिताः। प्रतिकर्तव्याय वद, किं वानराः ते कुर्वन्तु। एवं वानरैः उक्ता सा सर्वज्ञा स्वयम्प्रभा प्रत्युवाच। सा सर्वान् वानरश्रेष्ठान् उवाच— ‘एतेषु सर्वेषु उर्जितेषु वानरेषु पूर्णतुष्टा अहम्। आत्मधर्मेण जीवामि, न मम कस्यचित् अत्र कार्यम्।’ इत्येवं शुभैः धर्म्यैः वाक्यैः तया तपस्विन्या उक्तः हनूमान् पुनरुवाच— ‘धर्मज्ञे! वयं सर्वे त्वां शरणं प्राप्ताः। महात्मनः सुग्रीवस्य निश्चितः कालः अतीतः; अस्माभिः गुहात् निर्गन्तव्यम्। अतः त्वं अस्मान् अस्माद् गुहायाः मोचय; सुग्रीवस्य आज्ञया निश्चितः कालः अतीतः, जीवितं च संकटे। सुग्रीवस्य कोपात् भीतान् अस्मान् सर्वान् त्रातुम् अर्हसि; च कार्यमपि महदस्ति। तच्च कार्यं अस्माभिः अत्र वासिनां न कृतम्।’ इति हनूमता उक्ता सा तपस्विनी उवाच— ‘एषां प्रविश्य जीवितेन निर्गमनं दुष्करम्, ऋते महान् तपोबलम् नियमोपार्जितम्। अहम् एतान् सर्वान् वानरान् निर्गमयिष्यामि; सर्वे वानरश्रेष्ठाः, पश्यन्तः नेत्राणि निमीलयन्तु।’ नेत्रैः विवृतैः निर्गमनं न शक्यते इति; ततः सर्वे कोमलाङ्गुलिभिः करैः नेत्राणि पिधाय, शीघ्रं निर्गमोत्सुकाः सन्तः आनन्दिताः वानराः दृशं पिहितवन्तः, तदा महात्मानः वानराः मुखानि अपि पाणिभिः अच्छादयन्। क्षणमात्रेण सा स्वयम्प्रभा तान् गुहात् बहिः निनयत्; ततः धर्मनिष्ठा तपस्विनी तत्रैव सर्वान् सम्बोध्य उवाच— ‘अत्रैव ऐश्वर्ययुक्तः विन्ध्यः पर्वतः, नानावृक्षलताविभूषितः। अत्र प्रस्रवणः पर्वतः, अयं च महोदधिः, महती सागरः। वानरर्षभाः, युष्मान् शुभं पन्थानम्; अहम् आत्मनिवासं गमिष्यामि।’ इत्युक्त्वा सा स्वयम्प्रभा गुहां प्रविवेश। शृणुत! श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना किष्किन्धाकाण्डे त्रिपञ्चाशत्तमः सर्गः। ततः ते वानराः भीमं समुद्रं वरुणालयं, अनन्तं घोररवं उर्मिमालिनं च ददृशुः। मयमायाविनिर्मितं पर्वतदुर्गं विचिन्वन्तः, तेषां राजानिर्दिष्टः कालः व्यतीतः। विन्ध्यस्य पादे, पुष्पितवृक्षेषु, ते महात्मानः उपविश्य विषण्णाः अभवन्। ततः वसन्तसमये पुष्पभारवतीः शतशाखलतासंवृताः वृक्षान् दृष्ट्वा, ते भीताः अभवन्। वसन्तागमनं परस्परं निवेद्य, सन्देशकालं नष्टमिति ज्ञात्वा, ते भूमौ पतिताः। तदा वृद्धान् विशिष्टांश्च वानरान् स्निग्धैः वाक्यैः उपालभ्य, तेषां अनुमतिं सम्यक् प्राप्त्य, सिंहवृषभस्कन्धो दीर्घबाहुः बुद्धिमान् अङ्गदः वानरः इदं वचनम् अब्रवीत्— ‘वानरराजाज्ञया वयं सर्वे प्रस्थिताः; ये वानराः गुहायाम् अवस्थिताः, तेषां मासः अतीतः—किं ते न जानन्ति? आश्वयुजमासे निश्चितकाले वयं प्रस्थिताः; स अपि अतीतः—किं कर्तव्यम् इदानीम्?