फलानि भुक्त्वा यदि यूयं क्लेशं त्यक्तवन्तः, यदि च मम श्रोतुमर्हथ, तर्हि भवद्भिः स्वकथा श्रोतुमिच्छामि इति सा तपस्विनी वानरान् उवाच। तस्या वचः श्रुत्वा वातात्मजः हनुमान् सर्वं यथावत् साक्षात्कारं सत्येनोपवर्णयत्। सः उवाच—सर्वस्य लोकस्य राजा दशरथात्मजः रामो महेन्द्रवरुणसमप्रभवः दण्डकवनं प्रविष्टः। सः भ्रात्रा लक्ष्मणेन भार्यया सीतया च सह प्रविष्टः; तस्य भार्या जनस्थानात् रावणेन बलात् हृता। तस्य राज्ञः वीरः सखा सुग्रीवः नाम वानरः वानरश्रेष्ठानां राजा, येन वयम् प्रेषिताः। अङ्गदमुख्यैः वानरैः सह वयं यमस्य रक्षितायाः अगस्त्यपावनायाः दक्षिणदिशं प्राप्ताः। सर्वे वयं एवमुक्ताः—रावणं कामरूपिणं राक्षसं सीतया वैदेह्या सह विचिन्वीत इति। वनं दक्षिणां च दिशं समुद्रपर्यन्तं विचित्य वयं सर्वे क्षुधार्ताः वृक्षमूले न्यवसाम। तत्र वयं सर्वे शुष्कवदना चिन्तायामग्नाः, पारं न प्रपश्यामः, महतीं चिन्तासमुद्रं निमग्नाः। तदा वयं सर्वे दृष्ट्वा महत्तमं गुहां लतान्वितैः वृक्षैः च छन्नां तमसावृतां पश्याम। तस्मात् देशात् जलक्लिन्नपक्षाः हंसाः सारसैः बकैरपि सह निर्गच्छन्ति, पिच्छानि जलबिन्दुभिः सिक्तानि। तदा मया वानरान् उक्तम्—अत्र प्रवेशः सुरक्षितः इति; सर्वे अपि तद्वद एव चिन्तयन्ति स्म। वयं सर्वे कार्यनिष्ठाः तत्र प्रविष्टाः, परस्परं हस्तग्रहणेन गाढं गत्वा अधः अवततार। सहसा अन्धकारपूर्णायां अस्याम् गुहायां प्रविष्टाः; एतदर्थं वयं अत्र आगताः। अधुना वयं सर्वे क्षुधार्ताः क्लान्ताश्च भवत्याः समीपमागताः; त्वया अतिथिधर्मेण मूलानि फलानि च दत्तानि। वयं क्षुधार्ताः तानि भुक्तवन्तः; त्वया एव वयं सर्वे मरणान्तिकाः त्राताः। किं प्रतिकर्तव्यं वानरैः, तत् त्वं वद; इति वानरैः उक्ता सा सर्वज्ञा स्वयंप्रभा प्रत्युवाच। सा तपस्विनी सर्ववानरश्रेष्ठान् प्रति उवाच—एतेषां सर्वेषां शक्तिमतां वानराणां अहं पूर्णतृप्तिम् अनुभवानि। अहं स्वधर्मेण जीवामि, अत्र मम केनापि कार्यं नास्ति इति सा पुण्यवचनेन धर्मेण उक्ता। ततः हनुमान्, निष्पापलोचना तां तपस्विनीं प्रति उवाच—वयं सर्वे त्वां शरणं गताः, धर्मज्ञे। महात्मनः सुग्रीवस्य निश्चितः कालः अतीतः; अस्माभिः गुहात् प्रतिनिवर्तितव्यं। अतः त्वं अस्मान् अस्मात् गुहात् नय; सुग्रीवाज्ञया अस्माभिः समयः अतीतः, प्राणाः अपि संकटे स्थिताः। त्वं अस्मान् सर्वान् सुग्रीवकोपभीतान् त्रातुमर्हसि; महत् कार्यम् अपि अवशिष्टम् अस्ति। तत् कार्यं अपि अस्माभिः न कृतम्, ये अत्र वसामः। एवं हनुमता उक्ता सा तपस्विनी उवाच—गुहां प्रविष्टस्य जीवन्निवर्तनं कठिनम्, ऋते तपःशक्त्या व्रतानुष्ठानस्य च। अहं सर्ववानरान् अस्मात् गुहात् नयिष्यामि; यूयं सर्वे वानरश्रेष्ठाः नेत्राणि निमीलयत। नेत्रमुक्तेन निर्गमनं न शक्यम्; ततः सर्वे कोमलाङ्गुलिभिः हस्तैः नेत्राणि पिधाय। प्रयाणकाङ्क्षिणः प्रमुदिताः वानराः शीघ्रं दृष्टिं छादयन्ति स्म; तस्मिन्काले महात्मानः वानराः हस्तैः मुखानि अपि पिधायन्ति स्म। क्षणमात्रेण सा तपस्विनी सर्वान् गुहायाः बहिः अनयत्; ततः सा धर्मनिष्ठा तपस्विनी तत्र सर्वान् उवाच। तान् संकटात् मुक्तान् सान्त्वयन्ती सा उवाच—एष विंध्यः गिरिः नानावृक्षलतान्वितः शोभते। अयं प्रस्रवणगिरिः, अयं च महोदधिः, सागरो महाबलः। भवद्भ्यः शुभमस्तु, वानरश्रेष्ठाः, अहं स्वगृहं गमिष्यामि इति उक्त्वा सा पुण्यशीला स्वयंप्रभा तां गुहां प्रविवेश। शृणुत कीर्ष्ण्धाकाण्डे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायां त्रिपञ्चाशत्तमं सर्गम्। ततः ते वानराः भयंकरं समुद्रं पश्यन्ति स्म—वरुणालयं, अनन्तं, घोरशब्दं, भीषणतरङ्गमाकुलं च। मायया निर्मितं पर्वतदुर्गं विचिन्वन्तः तैः राज्ञा निर्दिष्टः कालः व्यतीतः। विंध्यस्य पादे पुष्पितवृक्षेषु ते महात्मानः उपविश्य विषण्णाः अभवन्। ते वसन्तकाले पुष्पभारान्वितान् शतशः लतान् च दृष्ट्वा भयेन संविग्नाः अभवन्। वसन्तकालः आगतः इति परस्परं निवेद्य, सन्देशस्य कालं नष्टम् इति ज्ञात्वा, भूमौ पतिताः। तदा वृद्धान् विशिष्टांश्च वानरान् सौम्यैः वाक्यैः अभिप्राय्य, तेषां अनुमतिं सम्यक् प्राप्य, सिंहवृषभस्कन्धः दीर्घबाहुः बुद्धिमान् अङ्गदः वानरः वचनमुवाच— वानरेन्द्राज्ञया वयं सर्वे प्रस्थिताः; ये गुहायाम् अवसन् तेषां वानराणां मासः गतः—किं ते न जानन्ति इति।