सः एव काञ्चनं दिव्यं परम उत्तमं प्रासादं निर्मितवान्, यः महावने सहस्रवर्षाणि घोरं तपः कृत्वा। तस्य तपस्याः फलरूपेण ब्रह्मणा विश्वस्रष्ट्रा अशेषोषणसन्ततिसंपदं वररूपेण दत्तम्। सर्वं सम्पाद्य, सः सर्वकामेश्वरः महाबलवान् अभवत्। सः महावने किञ्चित्कालं सुखेन निवसन्, दानवश्रेष्ठः हेमायाः अप्सरसः अनुरक्तः अभवत्। परन्तु, इन्द्रः महावीर्यः सः दानवः दीर्घयुद्धे वज्रेन हतः। ततः ब्रह्मणा एषः उत्तमवनः हेमायै दत्तः। एषा नित्यसुखसम्पदः काञ्चनप्रासादः अपि तया लब्धः। अहं स्वयम्प्रभा, मेरुसावर्णस्य पुत्री, सा हेमाः मम माता। वानरश्रेष्ठ, अहं हेमायाः प्रासादं रक्षामि। हेमाः मम प्रियसखी, नृत्यगीतविशारदा। तया वरप्राप्ता अहं एतं महाप्रासादं रक्षामि। कथय, कस्यार्थं, कस्य निमित्तं यूयं एतं दुर्गमं वनं प्रविष्टाः? कथं यूयं एतं दुस्तरं दुर्गमं वनं दृष्टवन्तः? शुद्धमूलफलानि उपभुक्त्य, जलं पीत्वा, सर्वं मे वक्तव्यं। शृणु, महाकाव्ये वाल्मीकि रामायणे, कीष्किन्धाकाण्डे द्विपञ्चाशद् सर्गः प्रवर्तते। ततः सर्वे वानरयूथपाः विश्रान्ताः सन्, धर्मनिष्ठा तपस्विनी सा स्त्री तान् वानरान् इदम् उवाच। "वानराः, यदि फलानि भुक्त्वा श्रान्तिः निवृत्ता, यदि मे श्रोतुं युक्तम्, तदा भवतः कथा श्रोतुम् इच्छामि।" तस्याः वचनं श्रुत्वा, हनुमान् वातात्मजः, सर्वं यथार्थं साक्षात् सम्यक् आख्यातुम् आरभत्। "सर्वलोकनृपः रामः, दशरथस्य पुत्रः, महेन्द्रवरुणोपमः, दण्डकवनं प्रविष्टः।" "सः भ्राता लक्ष्मणेन सह, भार्यया सीतया च, प्रविष्टः; तस्य पत्नी जनस्थानात् रावणेन बलात् अपहृता।" "तस्य नृपस्य वीरः मित्रम् अस्ति सुग्रीवः, वानरः, वानरश्रेष्ठनृपः, येन वयम् प्रेषिताः।" "अंगदप्रधानैः वानरैः सह वयं दक्षिणदिकं यमसंरक्षितां, अगस्त्यपावितां, आगतम्।" "सर्वे वयं अन्वादेशः लब्धाः—रावणं कामरूपिणं राक्षसं सीतया विदेहकन्यया सह अन्वेष्टव्यम्।" "वनं दक्षिणदिकं समुद्रपर्यन्तं अन्वेष्य, सर्वे वयं क्षुधार्ताः वृक्षमूलम् आश्रयः कृतवन्तः।" "सर्वे वयं शोकसागरं निमग्नाः, मार्गं न पश्यामः, ध्यानेन शुष्कमुखाः।" "ततः दृष्ट्वा वयं महागुहां द्रुमलतावृतां, तमसाच्छन्नां, किमपि गूढां।" "तत्र जलार्द्रपक्षाः हंसाः, बकाः, सारसाः, जलकणैः सिक्तपक्षाः, निर्गच्छन्ति।" "अत्र प्रविष्टुम् सुरक्षितम् इति वानरान् उक्तवान्; सर्वे अपि तद् एव मतिम् आगच्छन्।" "कार्यनिष्ठाः वयं तत्र प्रविष्टाः; ततोऽव tightly हस्तान् धृत्वा, गह्वरं गूढं अधः अगच्छाम।" "अचानकं तमसाच्छन्नां गुहां प्रविष्टाः; तदर्थम् वयं अत्र आगतम्।" "अधुना वयं सर्वे क्षुधार्ताः तव समीपम् आगतम्; त्वया अतिथिसत्कारेण मूलफलानि दत्तानि।" "क्षुधार्ता वयं तानि भुक्त्वा, त्वया सर्वे जीविताः।" "प्रतिदानेन, वानराः किम् ते कर्तुं शक्यन्ति इति वद।" इति वानरैः उक्ता, सर्वज्ञा स्वयम्प्रभा प्रत्युवाच। ततः सा सर्ववानरयूथपान् इदं वचनम् उवाच—"सर्वे उत्साहवन्तः वानराः मया तुष्टाः।" "स्वधर्मे स्थिता अहं, अत्र कस्यापि कार्यम् नास्ति।" इति शुभैः धर्मयुक्तैः वाक्यैः तपस्विनी उक्ता। हनुमान् ताम् निर्दोषलोचनाम् उवाच—"सर्वे वयं तव शरणम् आगतम्, धर्मज्ञे।" "महात्मना सुग्रीवेण सह कृतः समयः अतीतः; वयं गुहायाः निर्गन्तुम् इच्छामः।" "तस्मात् गुहायाः वयं मोक्तव्या; सुग्रीवस्य आदेशेन कालः अतीतः, जीवितं संकटे स्थितम्।" "सुग्रीवस्य कोपात् भयभीताः वयं सर्वे, धर्मज्ञे, कार्यमपि महत् अवशिष्टम्।" "अत्र वासिनः वयं कार्यं न सम्पादितम्।" इति हनुमता उक्ता, तपस्विनी इदं वचनम् उवाच। "प्रविष्टस्य जीवितेन निर्गमनं कठिनम्, तपोबलव्रतसंस्कारात् ऋते।" "सर्ववानराः अहं बहिः नयिष्यामि; सर्वे वानरश्रेष्ठाः, चक्षूंषि निमीलयन्तु।" "खुलेन चक्षुषा निर्गमनं न शक्यते।" तदा सर्वे मृदुलपाणिभिः चक्षूंषि पिधाय।" "प्रस्थानकाङ्क्षिणः हृष्टाः वानराः शीघ्रं दृष्टिं आवृत्य, तदा महात्मानः वानराः हस्तैः मुखानि अपि पिधाय।" "क्षणमात्रेण सा तपस्विनी सर्वे वानरान् गुहायाः बहिः आनिनाय। ततो धर्मनिष्ठा सा तपस्विनी सर्वे तत्र उवाच।" "संकटात् निर्गताः तान् सान्त्वयन्ती, 'एषः श्रीमान् विन्ध्यः पर्वतः, विविधवृक्षलताभिः शोभितः' इति उक्तवती।