वयं महान् भूमिविवरं प्रविष्टाः, तृषार्ताः, विविधानि अद्भुतानि वस्तूनि दृष्टवन्तः स्म। एतानि सर्वाणि दृष्ट्वा, वयं विक्षिप्तचित्ताः, मोहिता, नष्टबुद्धयः अभवाम। कस्य इमे सुवर्णवृक्षाः, उदितसूर्यसङ्काशाः? एषा शुद्धा आहारद्रव्याणि, मूलफलानि, सुवर्णमयानि प्रासादाः, रजतमयानि गृहाणि च—कस्य एते? सुवर्णवातायनैः, रत्नजालैः च शोभितानि एतानि गृहाणि, पुष्पितफलिनः सुरभिवृक्षैः परिवेष्टितानि दृश्यन्ते। कस्य शक्त्या एते जाम्बूनदसुवर्णनिर्मितवृक्षाः उत्पादिताः? एते च सुवर्णपद्मानि निर्मलतोयेषु वर्धमानानि? कथं सुवर्णमत्स्याः कूर्मैः सह अत्र दृश्यन्ते? किं एषः स्वशक्तेः परिणामः, अथवा अन्यस्य तपसोऽपि? यतः वयं न जानिमः, सर्वं त्वया वक्तव्यम्। इति हनूमता उक्ता सा धर्मनिष्ठा तपस्विनी स्त्री प्राह। सा तपस्विनी हनूमन्तं सर्वभूतहिते रतम् इति उवाच—"वानरश्रेष्ठ! अत्रासीत् मायानामा महात्मा मायावी, यः प्राचीनकाले दानवराज्ञां प्रमुखः विश्वकर्मेव आसीत्। तेनैव एष सुवर्णमयः वनः मायया निर्मितः। सः महावने सहस्रशः वर्षाणि कठोरं तपः कृत्वा, एतत् सुवर्णमयं दिव्यं विशिष्टं भवनं निर्मितवान्। तेनैव ब्रह्मणः प्रसादात् उशानःपुत्राणां सर्वं धनं वररूपेण लब्धम्। ततः सर्वसिद्धिः प्राप्ता, सः सर्वकामेश्वरः अभवत्। सः किञ्चित्कालं सुखेन अत्र वने वसन्, हेमानाम्न्याः अप्सरः प्रति अनुरक्तः अभवत्। ततः इन्द्रेण महता युद्धेन वज्रेण सः हतः। ततः एष उत्तमः वनः ब्रह्मणा हेमायै दत्तः। एष शाश्वतः भोगः, एष सुवर्णमयः महाप्रासादः अपि तया लब्धः। अहं मेरुसावर्णस्य पुत्री स्वयंप्रभा, सा हेमैव मम माता। वानरश्रेष्ठ! अहं हेमायाः भवनस्य रक्षिका अस्मि। सा मम सखी, नृत्यगीतविशारदा। तया दत्तवरेण अहं एतत् महद्भवनं पालयामि। ब्रूहि, कस्य हेतोः, कस्यार्थं वा, यूयं एतत् दुर्गमं वनं प्रविष्टाः? कथं च यूयं एतत् दुर्गं दुष्प्रवेशं वनं दृष्टवन्तः? शुद्धानि मूलफलानि भुक्त्वा, जलं च पीत्वा, सर्वं वक्तुमर्हथ। एवमुक्ते, कीशिनाम् अधिपाः सर्वे विश्रान्ताः सन्, सा धर्मनिष्ठा तपस्विनी तान् इदं वचनम् उवाच—"वानराः! यदि फलं भुक्त्वा क्लेशः निवारितः, यदि च मम श्रोतुम् उचितम्, तर्हि यूष्माकं वृत्तान्तम् अहम् इच्छामि श्रोतुम्।" तस्याः वचनम् श्रुत्वा, हनूमान् वातात्मजः सर्वं यथावृत्तम् ऋजुं सत्यम् आख्यातुं प्रारब्धवान्। "सर्वलोकस्य राजा रामः, दशरथात्मजः, महेन्द्रवरुणोपमः, दण्डकारण्यं प्रविष्टः। तेन सह भ्राता लक्ष्मणः, पत्नी सीता च प्रविष्टाः। जानस्थानात् रावणेन बलात् तस्य पत्नी अपहृता। तस्य राज्ञः सुग्रीवः नाम सखा, वानरः, वानरश्रेष्ठानां राजा, येन वयं प्रेषिताः। वयं सर्वे अङ्गदप्रमुखैः वानरैः सह दक्षिणदिशं, यमपालितां, अगस्त्यतीर्थसंस्कृतां च, आगताः। वयं सर्वे रावणं कामरूपिणं, सीतया सह, विदेहकन्यया सह, अन्वेष्टव्यम् इति आज्ञापिताः। ततः वयं सर्वं वनं दक्षिणदिशं च सागरपर्यन्तं अन्वेष्य, सर्वे क्षुधार्ताः, वृक्षस्य मूले शरणं गताः। तत्र वयं सर्वे क्षीणमुखाः, चिन्तायाम् मग्नाः, पारं न लभामहे, महतीं चिन्तासमुद्रेषु निमग्नाः। ततः दृष्ट्वा गहनं गुहां, लतान्वितवृक्षच्छन्नां, तमसा आवृतां, वयं अपश्याम। तस्मात् स्थलात् जलक्लिन्नपक्षाः हंसाः, बकाः, क्रौञ्चाश्च, जलकणैः सिक्तपक्षाः निर्गच्छन्ति स्म। 'अत्र प्रवेष्टव्यम्' इति मया उक्तं, सर्वे च तद् एव अभिमतम्। ततः सर्वे कार्यनिष्ठाः, अन्योन्यं हस्तग्रहणेन, गभीरं गह्वरं प्रविश्य, अधः अधः गताः। सहसा तमसा आवृतां एतां गुहां प्रविश्य, एतदर्थम् अत्र आगताः। इदानीं क्षुधार्ताः वयं सर्वे त्वत्समीपम् आगताः। त्वया धर्मेण मूलफलानि दत्तानि। वयं तानि क्षुधार्ताः भुक्त्वा, त्वया एव जीविताः। प्रतिकारार्थं किम् वानरैः कर्तव्यम्, तद् वक्तुम् अर्हसि।" इति वानरैः उक्ता सा सर्वज्ञा स्वयंप्रभा प्रत्युवाच। सा सर्वान् वानरश्रेष्ठान् प्रति उवाच—"एतेषां सर्वेषां ऊर्जस्विनां वानराणां कृते अहं परितुष्टा। आत्मधर्मेण जीवामि, न मम कस्यचित् किमपि अत्र कार्यम्।" इति शुभैः धर्म्यैः वाक्यैः तपस्विन्या उक्ते— हनूमान् ताम् अनिन्द्यदृष्टिं उवाच—"वयं सर्वे त्वां शरणं प्राप्ताः, धर्मज्ञे। महात्मनः सुग्रीवस्य सहिता समयः अतिक्रान्तः। अस्माकं गुहात् प्रतिनिवृत्तिः भविष्यति।