सर्वे वानराः, क्षुधा तृष्णया च क्लान्ताः, सहसा तमसा संवृतायां गुहायाम् प्रविशन्ति स्म। भूमौ महतीं विवृतिं प्रविश्य, तृष्णया पिपासिताः, तत्र विविधानि अद्भुतानि दृश्यन्ति स्म। तानि सर्वाणि दृष्ट्वा, वानराणां मनांसि व्याकुलानि, मोहग्रस्तानि च अभवन्। 'कस्य एते सुवर्णवृक्षाः, उदयितसूर्यसदृशाः दीप्तिमन्तः?' इति तेषां मनसि संशयः उत्पन्नः। 'एते शुद्धाः खाद्याः, मूलानि फलानि, सुवर्णप्रासादाः, रजतगृहाणि—कस्य एते?' इति अपि पृच्छन्ति स्म। 'सुवर्णवातायनैः, रत्नजालैः च संयुक्तानि भवनानि, पुष्पितफलवनैः सुरभिवृक्षैः परिवेष्टितानि—कस्य सामर्थ्येन एते निर्मिताः?' इति वानराः विचारयन्ति स्म। 'जाम्बूनदसुवर्णमयाः वृक्षाः, निर्मलतोये सुवर्णपद्मानि, कस्य तपसा एते?' इति अपि पृच्छन्ति। 'सुवर्णमीनाः कूर्मैः सह दृश्यन्ति—किम् एषां स्वस्य वा अन्यस्य वा तपः?' इति तेषां संशयः अभवत्। 'यद्य वयं न जानिमः, त्वं सर्वं वद।' इति हनुमता उक्ता धर्मनिष्ठा तपस्विनी स्त्री प्रत्युवाच। सा हनुमन्तं सर्वभूतहिते स्थितं प्रत्युवाच—'वानरश्रेष्ठ, मायायाम् नाम महाबलः मायावी असित्। तेन एष सुवर्णमयो वनः मायया निर्मितः; प्राचीनकाले सः दानवानां प्रमुखः, विश्वकर्मणः सदृशः आसीत्। सः दीर्घकालं महातपः कृत्वा, सुवर्णमयं दिव्यम् उत्तमं भवनं निर्मितवान्। ब्रह्मणः प्रसादेन, उशानः वंशस्य सर्वसम्पदं वररूपेण प्राप्तवान्, सर्वकामान् सः पूर्णः, बलसम्पन्नः अभवत्। सः किञ्चित्कालं सुखेन महावने निवसन्, अप्सरः हेमा प्रति अनुरक्तः अभवत्। किन्तु इन्द्रः तं वज्रेण घातयित्वा, दीर्घयुद्धानन्तरं, एतदुत्तमं वनं ब्रह्मणा हेमा अप्सरसे दत्तम्। एष नित्यसुखसंपन्नः सुवर्णमयः प्रासादः तस्यै दत्तः। अहम् स्वयम्प्रभा, मेरुसावर्णस्य कन्या, सा मे माता। वानरश्रेष्ठ, अहम् हेमा अप्सरस्य भवनं रक्षामि; हेमा मम सखा, नृत्यगीतविशारदा। तया दत्तेन वरेण अहम् एतद् महद् भवनं रक्षामि। वद, किमर्थं, कस्य कारणं वा, एषां वनं प्रविष्टाः? कथं एतद् दुर्गं वनं दृष्टवन्तः? शुद्धानि मूलफलानि उपभुक्त्वा, वारि पीत्वा, सर्वं वद।' ततः, श्रीमद् वाल्मीकि रामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, द्विपञ्चाशत्तमः सर्गः आरभ्यते। सर्वे वानरश्रेष्ठाः विश्राम्य, धर्मनिष्ठा तपस्विनी तान् वानरान् इदं वचनं अब्रवीत्—'वानराः, यदि फलं भुक्त्वा श्रान्तिः निवृत्ता, यदि उचितम्, तव कथा श्रोतुम् इच्छामि।' तस्याः वचनं शृत्वा, हनुमान् पवनसुतः, सर्वं यथार्थं साक्षात् उक्तवान्। 'सर्वलोकनायकः रामः, दशरथसुतः, महेन्द्रवरुणयोः तुल्यः, दण्डकारण्यं प्रविष्टः। सः भ्राता लक्ष्मणेन, पत्नी सीतया च सह आगतः; सीता जनस्थानात् रावणेन बलात् हृताः। तस्य राज्ञः वीरः मित्रम् अस्ति—सुग्रीवः नाम वानरः, वानरश्रेष्ठानां राजा, तेन वयं प्रेषिताः। अङ्गदप्रमुखैः वानरैः सह, दक्षिणदिशं यमेन रक्षितां, अगस्त्येन पावितां, आगच्छाम। सर्वे वयं आदेशं प्राप्ताः—रावणं रूपान्तरकुशलं राक्षसं, सीतया विदेहकन्यया सह, अन्वेषय। वनं दक्षिणदिशं च समुद्रपर्यन्तं अन्वेष्य, सर्वे वयं क्षुधार्ताः, वृक्षस्य मूलम् आश्रित्य स्थिताः। सर्वे वयं, ध्याने मग्नाः, शोकसागरमग्नाः, मार्गं न पश्यामः। तदा, दृष्ट्वा, महतीं गुहां लतावृक्षैः गुप्तां, तमसा आच्छन्नां, अपश्याम। तस्मात् स्थलात्, जलसिक्तपक्षाः हंसाः, बकाः, क्रौञ्चाः च, जलकणैः सिक्तपक्षाः निर्गच्छन्ति स्म। 'इह प्रवेशः सुरक्षितः,' इति अहम् वानरान् उक्तवान्; सर्वे अपि तद् एव अभिप्रायं कृतवन्तः। ततः, कार्यनिष्ठाः सर्वे, गुहायाम् प्रविश्य, परस्परं हस्तग्रहणं कृत्वा, गम्भीरं अवतरन्। सहसा तमसा आच्छन्नां गुहां प्रविश्य, एतदर्थं वयं आगताः। अधुना, सर्वे वयं, क्षुधातप्ताः, त्वत् समीपं प्राप्ताः; त्वया अतिथिसत्कारानुसारं मूलफलानि दत्तानि। वयं, क्षुधार्ताः, तानि उपभुक्तवन्तः; त्वया सर्वे मृत्युप्रायाः जीविताः। प्रतिदानार्थं, वद, वानराः तव किं कर्तुं शक्नुवन्ति?' इति वानरैः उक्ता, सर्वज्ञा स्वयम्प्रभा प्रत्युवाच। सा सर्ववानरश्रेष्ठान् इदं वचनम् उक्तवती—'सर्वे उत्साहवन्तः वानराः मया पूर्णतः तुष्टाः। अहम् स्वधर्मे स्थित्वा, अत्र कस्यापि कार्यं नास्ति।' इति धर्मनिष्ठया तपस्विन्या उक्तं श्रुत्वा, हनुमान् ताम् अनिन्द्यनेत्रां प्रत्युवाच—'सर्वे वयं त्वत् शरणं प्राप्ताः, धर्मज्ञे!