वानराः तत्र दिव्यागारुचन्दनस्य भाण्डानि, शुद्धान्नानि, मूलफलानि च दृष्टवन्तः। तत्रैव ते महाद्रव्ययुक्तानि वाहनानि, मधुरं मधु, दिव्यवस्त्रसमूहांश्च अपश्यन्। विविधवर्णपट्टानि मृगचर्माणि च अग्निसमप्रभैः स्थले स्थले निन्युः। गहनं गुहायाः अन्तः विचिन्वन्तः वानराः सुवर्णस्य शुद्धराशीन् विविधस्थले दीप्तिमन्तः अपश्यन्। ते वीर्यवन्तः वानराः समीपस्थां स्त्रीं ददृशुः, या वल्कलाजिनवस्त्रधारिणी आसीत्। सा तपस्विनी, नियताहारिणी, तेजोदीप्तिवद् दीप्तिमती आसीत्। तां दृष्ट्वा विस्मिताः वानराः तत्र स्थिता अभवन्। तदा हनुमान् तां पप्रच्छ, "काऽसि त्वं? कस्यायं गुहायाः स्वामी?" हनुमान् पर्वतसन्निभः तां वृद्धां तपस्विनीं प्रणम्य पप्रच्छ, "काऽसि त्वं? कस्यायं निवासः, कस्यायं गुहा, कस्यायं रत्नसमूहः? वद।" इदानीं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे किष्किन्धाकाण्डे एकपञ्चाशत्तमः सर्गः कथ्यते। एवं उक्त्वा हनुमान् तां पुण्यशालिनीं तपस्विनीं वल्कलाजिनधारिणीं धर्मनिष्ठां सम्बोधितवान्। "अस्माभिः अयं गुहायाः प्रवेशः सहसा अभवत्, तिमिराच्छन्ने, श्रान्तैः तृषार्तैः च।" "भूमेः महद्विवरम् प्रविश्य, तृषार्ताः, अद्भुतानि वस्तूनि दृष्टवन्तः।" "सर्वं दृष्ट्वा, वयं व्याकुलाः, मूढबुद्धयः अभवाम। कस्यायं सुवर्णवृक्षः, अरुणोदयप्रभसमः?" "एते शुद्धान्नानि, मूलफलानि, सुवर्णमन्दिराणि, रजतमयानि गृहाणि—कस्यायं सम्पत्ति?" "सुवर्णवातायनानि, रत्नकूटयुक्तानि, पुष्पितफलिनः सुरभिवृक्षैः परिवृतानि गृहाणि—कस्य तेजसा एते?" "कस्य तपसा जाम्बूनदसुवर्णवृक्षाः उत्पादिताः? शुद्धजलमध्ये सुवर्णपद्मानि कस्य शक्त्या उत्पादितानि?" "कथं सुवर्णमत्स्याः कूर्मैः सह दृश्यन्ते? किम् एतत् तव तपसा, अथवा अन्यस्य तपसा?" "यद् वयं न जानिम, सर्वं त्वया वक्तव्यम्।" एवं हनुमता उक्ता सा धर्मनिष्ठा तपस्विनी प्रत्युवाच। "वानरश्रेष्ठ, मायानाम्ना एकः महातेजाः मायावी आसीत्।" "तेन एषः सर्वः सुवर्णवनः मायया निर्मितः। स प्राचीनकाले दानवाधिपानां विश्वकर्मा इव मुख्यः आसीत्।" "स एव एतत् सुवर्णमयं दिव्यं उत्तमं मन्दिरं निर्मितवान्, महावने सहस्रवर्षाणि तपः कृत्वा।" "स ब्रह्मणः प्रसादात् उशनः वंशस्य सर्वसम्पत्तिं वररूपेण प्राप्तवान्। ततः सर्वं सम्पाद्य, सर्वकामेश्वरः अभवत्।" "स किञ्चित्कालं सुखेन अस्मिन् महावने निवसन्, अप्सराः हेमा प्रति अनुरक्तः अभवत्।" "किन्तु इन्द्रः तं वज्रेण युद्धानन्तरं हत्वा, एषः उत्तमः वनः ब्रह्मणा हेमा अप्सरसे प्रदत्तः।" "एषा नित्यसुखभोगः, एतत् सुवर्णमन्दिरम् तस्यै दत्तम्। अहं स्वयम्प्रभा, मेरुसावर्णस्य पुत्री, सा मम माता।" "वानरश्रेष्ठ, अहं हेमायाः मन्दिरस्य रक्षिका। हेमा मम सखी, नृत्यगीतकुशलाः।" "तया वरप्राप्ता अहं एतत् महामन्दिरम् रक्षामि। किं कारणम्, कस्यार्थं, अस्मिन वनान्तरे प्रवेशः कृतः?" "कथं एतत् दुर्गमं वनं दृष्टं? शुद्धमूलफलानि खादित्वा, जलं पीत्वा, सर्वं वक्तव्यम्।" इदानीं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे किष्किन्धाकाण्डे द्विपञ्चाशत्तमः सर्गः कथ्यते। ततः सर्वे वानरयूथपाः विश्रान्ताः सन्तः, सा धर्मनिष्ठा तपस्विनी तान् इदं उवाच। "वानराः, यद्य फलभक्षणेन श्रान्तिः निवृत्ता, यद्य मम श्रोतुं युक्तम्, तदा भवतः कथा श्रोतुमिच्छामि।" तस्याः वचनं श्रुत्वा, हनुमान् वातात्मजः, सर्वं यथार्थं स्पष्टं च कथयितुम् आरब्धवान्। "सर्वस्य लोकस्य राजा रामः दशरथात्मजः, महेन्द्रवरुणसमः, दण्डकवनं प्रविष्टः।" "स भ्राता लक्ष्मणेन, पत्न्या सीतया च सह प्रविष्टः। तस्य पत्नि रावणेन जनस्थानात् बलात् हृता।" "तस्य वीरस्य राजा सुग्रीवः वानरः, वानरश्रेष्ठानां राजा, तेन अस्माकं प्रेषणम् कृतम्।" "अङ्गदप्रमुखैः वानरश्रेष्ठैः सह, दक्षिणदिशं यमसंरक्षितां, अगस्त्यपावनां, आगताः स्म।" "सर्वैः अस्माभिः रावणं रूपान्तरकुशलं राक्षसम्, सीतया सह, मिथिलकन्यया, अन्वेष्टव्यम् इति आदेशः कृतः।" "वनं दक्षिणदिशं समुद्रपर्यन्तं अन्वेष्य, सर्वे वयं क्षुधार्ताः वृक्षमूलं शरणं प्राप्ताः।" "सर्वे वयं शोकसागरमग्नाः, मार्गान्वेषणाय असमर्थाः, चिन्तायाम् निमग्नाः, श्वेतमुखाः अभवाम।" "ततः दृष्ट्वा, महान् गुहायाः प्रवेशः लतानां वृक्षाणां च आवृतः, तिमिराच्छन्नः।" "तत्रातः जलक्लिन्नपक्षाः हंसाः, बकाः, कङ्काः च, जलकणैः सिक्तपक्षाः, निर्गच्छन्ति स्म।" एवं तेषां गुहायां प्रवेशः, तत्र दिव्यसंपदः दर्शनं, स्वयम्प्रभायाः संवादः, रामसीतान्वेषणाय वानराणां प्रयत्नः, सर्वं धर्मनिष्ठया तपस्विन्या श्रुत्वा अभवत्।