वानराः सर्वतो विशुद्धकाञ्चनरजतताम्रपात्राणां बहुविधान् महान्तः सञ्चयान् ददृशुः। तत्र दिव्यानां अगुरुचन्दनानां च सञ्चयाः, शुद्धानि भोज्यानि, मूलानि फलानि च आसन्। तैः महार्हयानि वाहनानि, मधुरं मधु, दिव्यानि च बहुमूल्यानि वस्त्राणि दृष्टानि। तत्रैव विविधान् वर्णान् कंबलान् अजिनानि च, अग्नितेजसा दीप्तानि, क्वचित्क्वचित् विन्यस्तानि अपश्यन्। वानराः दिव्येऽस्मिन् गुहायाम् विचरन्तः, प्रज्वलितं शुद्धकाञ्चनस्य सञ्चयं बहुषु स्थलेषु ददृशुः। ततो वीर्यवन्तः वानराः नातिदूरे एका स्त्रीं ददृशुः या वल्कलाजिनधारिणी आसीत्। सा तपस्विनी, नियताहारिणी, तेजसा दीप्तिमती इव बभासे; तां दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे वानराः तत्रैव तस्थुः। तदा हनुमान् ताम् अपृच्छत्—"काऽसि त्वं, कस्य चेयं गुहा?" हनुमान् गिरिसन्निभः ताम् वृद्धाम् स्त्रीं प्रणम्य पप्रच्छ—"काऽसि त्वं, कस्यायं वासः, कस्य चेयं गुहा, कस्य चैतानि रत्नानि? आख्याहि।" ततः वाल्मीकिना विरचितस्य श्रीरामायणस्य किष्किन्धाकाण्डे एकपञ्चाशत्तमः सर्गः शृणु। एवं उक्त्वा हनुमान् तां पुण्यशीलां तपस्विनीं वल्कलाजिनधारिणीं धर्मपथनिष्ठां प्रत्युवाच— "अस्माभिः अयम् अन्धकारः गुहाप्रवेशः आकस्मिकः कृतः, क्षुत्पिपासाश्रमक्लान्ताः स्मः। भूमेः महद् विवरं प्रविश्य, तृषार्ताः, विचित्राणि अद्भुतानि दृष्टानि। एतानि सर्वाणि दृष्ट्वा, अस्माकं चित्तानि विक्षिप्तानि, मोहितानि च। कस्य एते काञ्चनवृक्षाः, उदयन्तमिव सूर्यं प्रभया युक्ताः? कस्यायम् शुद्धभोज्यसञ्चयः, मूलफलानि, काञ्चनप्रासादाः, रजतगृहाणि च? काञ्चनवातायनानि, मणिमयजालानि, पुष्पितफलिनः सुरभिवृक्षैः परिवृतानि एतानि गृहानि कस्य? कस्य शक्त्या एते जाम्बूनदकाञ्चनवृक्षाः निर्मिताः? काञ्चनपद्मानि च शुद्धे तोयनि जातानि? काञ्चनमीनाः कच्छपैः सह अत्र दृश्यन्ते, किम् एषा तव एव शक्तिः, अथवा अन्यस्य तपोबलस्य फलम्? अस्माभिः न ज्ञायते, अतः त्वया सर्वं वक्तव्यम्।" इति हनूमता उक्ता सा धर्मनिष्ठा तपस्विनी प्रवचन् आरब्धा। सा हनूमन्तं सर्वभूतहिते रतम् प्रत्युवाच—"वानरश्रेष्ठ! अत्र मया महाशक्तिमान् मायावी नाम मायाः कश्चन आसीत्। तेन एष समग्रः काञ्चनवनः मायया निर्मितः; स पूर्वं दानवश्रेष्ठानां विश्वकर्मेव मुख्यः आसीत्। तेनैव एष काञ्चनमयो दिव्यः उत्तमः प्रासादः निर्मितः, स महत् तपः कृत्वा, सहस्त्रवर्षाणि महावने उपविश्य। स ब्रह्मणः प्रसादात्, उशनः वंशस्य सर्वं धनं वररूपेण प्राप्तवान्; सर्वं कृत्यं साधयित्वा, सर्वकामेश्वरः सञ्जातः। स किञ्चित्कालं सुखेन अस्मिन्महानि वने निवसन्, दानवश्रेष्ठः हेमायाः अप्सरसः अनुरक्तः अभवत्। तं महायुद्धेन इन्द्रेण वज्रेण निपातितः; एष उत्तमः वनः ब्रह्मणा हेमायै प्रदत्तः। एषा चिरस्थायिनी भोगभूमिः काञ्चनप्रासादः च दत्तः। अहं मेरुसावर्णस्य कन्या स्वयंप्रभा नाम, सा मम माता। वानरश्रेष्ठ! अहं हेमायाः प्रासादस्य रक्षिका, हेमायाः मम सखी, नृत्यगीतविशारदा च। तया दत्तवरप्रभावात् अहं एतस्य महाप्रासादस्य रक्षिका। ब्रूहि, किमर्थम्, कस्य हेतोः एतदरण्यं प्रविष्टाः? कथं अयं दुष्प्राप्यः दुर्गमश्च वनः दृष्टः? शुद्धानि मूलफलानि भुक्त्वा, जलं पीत्वा, सर्वं वद।" शृणु पुनः वाल्मीकिना विरचितस्य किष्किन्धाकाण्डे द्विपञ्चाशत्तमं सर्गम्। ततः सर्वे वानरयूथपाः विश्रान्ताः सती, सा धर्मनिष्ठा तपस्विनी तान् इदं वचनम् उवाच— "वानराः, यदि यूयं फलभक्षणेन विश्रान्ताः, यदि च मम श्रवणे योग्यं, तर्हि भवद्भिः स्वकथा श्राव्यताम्।" तस्याः वचनम् श्रुत्वा वायुपुत्रः हनुमान् सर्वं यथावत्, सत्येन, सुस्पष्टया च वाचा आख्यातुम् आरब्धः— "सर्वस्य लोकस्य राजा दशरथात्मजः रामः, महेन्द्रवरुणोपमः, दण्डकारण्यं प्रविष्टः। स भ्रात्रा लक्ष्मणेन, भार्यया सीतया च सह आगतः; तस्य भार्या रावणेन जनस्थानात् बलात् हृता। तस्य राज्ञः सुहृद् वीरः स्ग्रीवो नाम वानरः, वानरश्रेष्ठानां राजा, येन अस्माभिः प्रेषिताः। अग्रगण्यैः वानरैः, अङ्गदप्रधानैः सह, वयं यमपालितां, अगस्त्यपावनां दक्षिणां दिशं प्राप्ताः। अस्माभिः सर्वैः रावणं कामरूपिणं राक्षसं, सीतां च वैदेहीं अन्वेष्टव्यमिति आज्ञापितम्। अस्माभिः समग्रं वनं च दक्षिणां दिशं च समुद्रपर्यन्तं अन्वेष्य, क्षुधार्ताः वृक्षस्य मूले विश्रान्ताः। सर्वे वयं शुष्कवदनाः, चिन्तापराः, मार्गमपि न पश्यामः, दुःखसागरमग्नाः। तदा वीक्ष्य, वृक्षलतानि गूढं, अन्धकारमयं महद् गुहाविवरं दृष्टम्।" एवं ते वानराः, स्वयंप्रभायाः कृपया, गुहायाम् अद्भुतं वैभवं दृष्ट्वा, तस्याः पृष्टाः, रामकार्यार्थम् आगमनम् आख्याय, तत्र स्थिताः।