वानराः तु तस्मिन् गुहाविवरे प्रविश्य, सर्वत्र सुवर्णमधुना च मधुमत्तभृङ्गैः परिवृतं ददृशुः। रत्नस्वर्णमयैः शय्योपवनेषु च शोभितं तद् अन्तःपुरं दृष्टवन्तः। तत्र च सर्वतो विविधानि महान्ति च पात्राणि सुवर्णरजतताम्रनिर्मितानि समन्तात् पश्यन्ति स्म। दिव्यागुरुचन्दनस्य च राशयः, शुद्धानि भोज्यानि, मूलफलानि च तत्र सन्निहितानि आसन्। तत्रैव बहूनि मूल्यवानि यानानि, मधुरमधु, दिव्यवस्त्रसमूहांश्च अपि अपश्यन्। तत्र विविधानि वर्णविचित्रकौशिकानि चर्माणि च, इवाग्निशिखया दीप्तानि, समन्तात् निहितानि आसीन्। गुहायाः तस्मिन् शोभनविवरे वानराः सुवर्णस्य विशुद्धस्य प्रभायाः राशीन् बहुधा ददृशुः। तत्र ते वीर्यवन्तः वानराः समीपे एकां स्त्रीं दृष्टवन्तः, या वल्कलाजिनवसनधारिणी आसीत्। सा तापसी, नियताहारव्रता, तेजसा दीप्तिमतीव दीप्तिमिव बभासे। वानराः विस्मिताः तत्र स्थिता अभवन्। तदा हनुमान् तां पप्रच्छ, 'काऽसि त्वं, कस्य चेदं गुहागृहम्?' हनुमान् पर्वतसमः सा वृद्धां तापसीं प्रणम्य अञ्जलिं कृत्वा पुनः पप्रच्छ—'काऽसि त्वं, कस्य चेयं गुहा, कस्य चैतानि रत्नानि? आख्याहि नः।' एवं कृताञ्जलिः स हनुमान् तां पुण्यशीलां तापसीं वल्कलाजिनवसनां धर्मपथानुगां समुपगम्य उवाच—'अस्माभिः अयम् अन्धकारपूर्णः विवरः आकस्मात् प्रविष्टः, क्षुधातृष्णाश्रमक्लान्तैः।' 'भूमेः महद् विवरं प्रविश्य, तृषार्ताः, एतानि विचित्राणि अद्भुतानि दृष्टवन्तः स्म।' 'एतद् दृष्ट्वा वयं विमूढाः, मोहितचित्ताः, अस्माकं मनः नष्टम्। केषां एते सुवर्णवृक्षाः, आदित्यसङ्काशप्रभाः?' 'एते शुद्धाहाराः, मूलफलानि, सुवर्णप्रासादाः, रजतगृहाणि—कस्यैतानि?' 'सुवर्णवातायनानि, रत्नजालकानि, पुष्पितफलिनः सुरभयः वृक्षैः परिवृतानि एतानि गृहाणि कुत्र कस्य च?' 'कस्य तेजसा एते जाम्बूनदसुवर्णमयाः वृक्षाः? एते च सुवर्णपद्मानि निर्मले सलिले कस्य कृते जातानि?' 'कथं च सुवर्णमत्स्याः कूर्मैः सह तत्र दृश्यन्ते? एषा ते स्वशक्तिः, अथवा अन्यस्य तपोबलस्य फलम्?' 'यतः वयं न जानिमः, तस्मात् त्वं सर्वम् आख्याहि।' इति हनुमता पृष्टा सा धर्मचारिणी तापसी उवाच। सा तापसी हनुमन्तं सर्वभूतहिते रतम् प्रत्युवाच—'वानरश्रेष्ठ, अस्य सुवर्णवनस्य निर्माता मायानामकः महात्मा आसीत्।' 'तेन एतद् अखिलं सुवर्णवनं मायया निर्मितम्; स च प्राचीनकाले दानवश्रेष्ठानां विश्वकर्मेव मुख्यशिल्पी आसीत्।' 'स एव एतत् सुवर्णमयं दिव्यं श्रेष्ठं भवनं निर्मितवान्; महावने सहस्रवर्षाणि घोरं तपः कृत्वा।' 'स ब्रह्मणः प्रसादात् उशानःपुत्राणां सर्वं धनं वररूपेण प्राप्य, सर्वं कृतार्थः, सर्वकामेश्वरः अभवत्।' 'स किञ्चित्कालं तस्मिन्महान् वने सुखेन वसन्, स दानवराजः हेमायाः अप्सरसोऽभिरतः अभवत्।' 'तं इन्द्रः महाविग्रहेन वज्रेण निहत्य, एतत् श्रेष्ठं वनं ब्रह्मणा हेमायै दत्तम्।' 'एषा च नित्या भोगभूमिः, एतत् सुवर्णमयं भवनं च, हेमायै ब्रह्मणा दत्तम्। अहं तु स्वयंप्रभा नाम, मेरुसावर्णेः कन्या, सा च मम माता।' 'वानरश्रेष्ठ, अहं हेमायाः एतत् भवनं रक्षामि; सा हेमां मम सखी, नृत्यगीतविशारदा।' 'तया प्राप्तवरानुग्रहेण अहं एतत् महद् भवनं रक्षामि; किं कार्यं, कस्य हेतोः यूयं एतद् दुर्गं वनं प्रविष्टाः?' 'कथं चेदं दुष्प्राप्यं वनं दृष्टवन्तः? शुद्धानि मूलफलानि भुक्त्वा, जलं पीत्वा, सर्वं आख्यातव्यमस्ति।' ततः वानरवराः सर्वे विश्रान्ताः सन्, सा धर्मनिष्ठा तापसी तान् इदं वचनम् उवाच—'वानराः, यदि यूयं फलभक्षणेन विश्रान्ताः, यदि च मम श्रोतुम् उचितं, तर्हि स्वकथां श्रोतुम् इच्छामि।' तस्याः वचनं श्रुत्वा, मारुतात्मजः हनुमान् सर्वं यथावत् सुस्पष्टम् आख्यातुम् आरब्धवान्— 'सर्वलोकस्य नृपः रामः, दशरथात्मजः, महेन्द्रवरुणसमः, दण्डकवनं प्रविष्टः।' 'स भ्रात्रा लक्ष्मणेन, भार्यया सीतया च सह प्रविष्टः; तस्य भार्या रावणेन जनस्थानात् बलात् हृता।' 'तस्य नृपस्य वीरः सखा सुग्रीवो नाम वानरः, स वानरश्रेष्ठानां राजा, येन अस्माभिः प्रेषिताः स्म।' 'अङ्गदप्रमुखैः एभिः वानरश्रेष्ठैः सह वयं दक्षिणां दिशं यमपालितां, अगस्त्यपावनां च, प्राप्ताः।' 'सर्वे वयं उपदिष्टाः—रावणं कामरूपिणं राक्षसं, सीतया सह विदेहनन्दिनीं च अन्वेष्यत।' 'वनं च दक्षिणां दिशं पर्येष्य, समुद्रपर्यन्तं यावत्, वयं सर्वे क्षुधार्ताः वृक्षमूले आश्रयम् उपगम्य।' 'सर्वे वयं कृशाननाः, चिन्तासमाविष्टचित्ताः, मार्गमपि न पश्यामः, चिन्तासमुद्रे निमग्नाः।