हनूमत्प्रमुखाः कपिवराः तस्मिन् गह्वरे विचरन्तः, दीप्तिमन्तः शालतालतमालपुनागवञ्जुलधववृक्षान् ददृशुः, ये हेममयान् अग्निसमप्रभान् बभासिरे। तत्र चम्पकनागकर्णिकारादीन् पुष्पितान् वृक्षान् ददृशुः, येषां काञ्चनपुष्पगुच्छाः विविधरक्तशाखाश्च विराजमानाः आसन्। लतानां मुकुटैः सुवर्णाभरणैः भूषितैः, नवसूर्यसदृशैः, वैडूर्यमणिमयैः वेदिकाभिः सहितैः ते वृक्षा दृश्यन्ते स्म। तत्र रूपेण दीप्तिमन्तः हेममया वृक्षाः आसन्, नीलोत्पलानि च विहङ्गैः परिवृतानि ददृशुः। महत्भिः सुवर्णवृक्षैः परिवृतं तं देशं, उदितसूर्यसदृशं, तत्र शुद्धसुवर्णनिर्मिताः मत्स्याः, विशालानि पद्मानि च आसन्। तत्रैव स्फटिकसदृशशुद्धजलपूर्णानि पद्मसरोवराणि, सुवर्णमयानि प्रासादान्, तद्वत् रजतमयानि च गृहाणि दृष्टानि। सुवर्णमयानि वातायनानि मुक्ताजालैः छन्नानि, सुवर्णरजतमणिमयानि तलेषु भूषितानि आसन्। सर्वत्र कपीन्द्राः शोभनानि गृहाणि ददृशुः, पुष्पितफलिनश्च वृक्षाः प्रवालमणिसदृशाः आसन्। सर्वतः सुवर्णमधुमक्षिकाः मधु च आसन्, रत्नसुवर्णमयैः शय्यासनैः भूषितानि। तत्रैव विविधानि महान्ति सुवर्णरजतताम्रपात्राणां निकरान् ददृशुः। दिव्यानां अगुरुचन्दनानां च राशयः, शुद्धभोज्यानि मूलफलानि च तत्र आसन्। तत्रार्घ्यानि वाहनानि, मधुरं मधु, दिव्यवस्त्रसमूहांश्च ददृशुः। चित्रचादरचर्माणि च, क्वचित्क्वचिद् अग्निसमप्रभाणि, तत्र स्थिता आसीन्। तत्रैव कपीन्द्राः विभान्ति सुवर्णनिकरान् ददृशुः। एवं विचरन्तः ते वीराः कपयः समीपस्थां वल्कलाजिनवसनां तपस्विनीं स्त्रीं ददृशुः। सा नियताहारिणी, तेजसा दीप्तिमती, तं दृष्ट्वा विस्मिताः कपयः तत्रैव तिष्ठन्ति स्म। तदा हनूमान् ताम् अपृच्छत्— "काऽसि त्वम्? कस्य चायं गुहागृहः?" इति। हनूमान् गिरिसमः सः, तां वृद्धां तपस्विनीं प्रणम्य पप्रच्छ— "काऽसि त्वम्? कस्यायं निवासः? कस्य चायं गुहागृहः? कस्येमे रत्नानि? सर्वं नः कथय।" एवमुक्त्वा, हनूमान् तां पुण्यशीलां वल्कलाजिनवसनां धर्मचारिणीं तपस्विनीं प्रत्युवाच। "अस्माभिः अज्ञानतः अन्धकारेण आवृतां गुहां प्रविष्टम्; क्षुधातृष्णाश्रमक्लान्ताः वयम्। भूमौ महद्विवरं प्रविश्य, तृषार्दिताः वयं, एतानि विचित्राणि अद्भुतानि ददृशुः। एतत् सर्वं दृष्ट्वा वयं विक्षिप्तचेतसः सन्तः, कस्येमे सुवर्णवृक्षाः उदितसूर्यसदृशप्रभाः? एतानि शुद्धानि भोज्यानि, मूलफलानि, सुवर्णप्रासादाः, रजतगृहाणि च— कस्यैतानि? सुवर्णवातायनानि, रत्नजालानि, पुष्पितफलिनः सुरभयश्च वृक्षाः— कस्य कार्येण कृतानि? कस्य तेजसा एते जाम्बूनदसुवर्णमयाः वृक्षाः? कस्य सुवर्णपद्मानि शुद्धजले जातानि? कस्य तेजसा सुवर्णमयाः मत्स्याः कूर्मैः सह दृश्यन्ते? किं एष तव तपोबलस्य परिणामः, उत अन्यस्य कस्यचित्? यत् वयं न जानिमः, तत् त्वया सर्वं वक्तव्यम्।" इति हनूमता प्रोक्ता सा धर्मचारिणी तपस्विनी प्रत्युवाच। सा हनूमन्तं सर्वभूतहिते रतम् उत्तरम् अवदत्— "कपिश्रेष्ठ! पुराकाले मय इति नाम महात्मा मायावी आसीत्। तेनैव एष सुवर्णमयः वनः मायया निर्मितः। स ह्यसौ दानवश्रेष्ठानां विश्वकर्मेव मुख्यशिल्पी आसीत्। तेनैव एष सुवर्णमयो दिव्यः श्रेष्ठः प्रासादः निर्मितः, स हि महावने सहस्रशः वर्षाणि कठोरं तपः कृत्वा, ब्रह्मणः प्रसादात् उशनःपौत्राणां सर्वं धनं वररूपेण प्राप्य, सर्वकामधुग्भूतः बभूव। स किञ्चित्कालं तत्रैव सुखेन वासं कृत्वा, तस्य हेमेति नाम्नि अप्सरस्यां प्रीतिः अभवत्।" "पश्चात् इन्द्रेण महता युद्धेन वज्रेण हतः सः, अनेन वनश्रेष्ठं ब्रह्मणा हेमायै दत्तम्। एष नित्यः भोगः, एष सुवर्णमयो प्रासादः च, हेमायै ब्रह्मणा दत्तः। अहं स्वयम्प्रभा, मेरुसावर्णस्य दुहिता, एषा मम माता। अहं हेमायाः प्रासादं रक्षामि, सा मम सखी, नृत्यगीतविशारदा। तस्याः वरदानेन अहं एतं महाप्रासादं रक्षामि। ब्रूहि, किमर्थं, कस्य च हेतोः यूयं एतद् दुर्गमं वनं प्रविष्टाः? कथं यूयं एतद् दुरासदम् वनं दृष्टवन्तः? शुद्धानि मूलफलानि भुक्त्वा, जलं पीत्वा, सर्वं निवेदयत।" एवं तेषु सर्वेषु कपिप्रवराणां विश्रान्तेषु, सा धर्मनिष्ठा तपस्विनी तान् इदं वचनम् उवाच— "यदि यूयं फलं भुक्त्वा विश्रान्ताः, यदि च मम श्रोतुम् उचितम्, तर्हि स्वकथां श्रोतुम् इच्छामि।" एवं तस्मिन् दिव्ये हेममये वने, हनूमत्प्रमुखाः कपयः स्वयम्प्रभायाः पृष्टाः, तां सर्वां वृत्तान्तकथां कर्तुं प्रवृत्ताः।