सर्वे वानराः क्लान्ताः सन्तः मैथिलीं न दृष्टवन्तः, तत्रैव कस्यचित् गुहायाः मुखात् हंसान् बकांश्च सरसांश्च निष्पततः पश्यन्ति स्म। ततः अपि तत्रापि जलक्लिन्नाः चक्रवाकाः सर्वतो दिशं पतन्तः दृश्यन्ते स्म—नूनं तत्र कूपो वापि वा स्यात्। गुहाद्वारे च शोभनाः पुंस्कोकिलवृक्षाः स्थिताः आसन्; एवं उक्त्वा सर्वे वानराः तमसि परिवेष्टितां तां गुहां प्रविशन्ति स्म। तत्र प्रविश्य वानराः चन्द्रसूर्यवर्जितं स्थलं दृष्टवन्तः, यत्र तिमिरस्य कारणेन रोमाञ्चः समुत्पन्नः। तत्र सिंहान् विविधमृगपक्षिणश्च अपश्यन्। वानरव्याघ्राः तां तमसाच्छन्नां गुहां प्रविश्य दृष्टिप्रभाबलानि न प्राप्नुवन्ति स्म। तेषां दृष्टिः तिमिरमध्यगता वातवत् सञ्चरन्ति स्म; वानरगजाः शीघ्रं गुहां प्रविशन्ति स्म। ते तेजस्विनः वानराः तत्र प्रकाशवन्तं रमणीयं सर्वतोत्तमं देशं दृष्टवन्तः। तस्मिन्भयावहे गुहायां, विविधवृक्षसंवृते, परस्परं आलिङ्ग्य, एकयोजनमात्रं प्रस्थितवन्तः; क्षीणाः तृषार्ताः मोहग्रस्ताश्च जलं अन्विष्यन्तः। किञ्चित्कालं तस्मिन्गुहायां विचरन्तः, वानराः श्रान्ताः कृशमुखाः क्लान्ताश्च अभवन्। तत्र वीराः जीवनाशां परित्यज्य, प्रकाशं दृष्टवन्तः; तत्र, तमोविवर्जितं मृदुलं स्थलं प्राप्तवन्तः, यत्र काननं प्रकटितम्। ते तत्र तप्तस्वर्णदीप्तिमन्तः वृक्षान् दृष्टवन्तः—शालतालतमालपुनागवञ्जुलधववृक्षांश्च। चम्पकनागकर्णिकारान् सुवर्णपुष्पसमूहान् रक्तपल्लवान् च दृष्टवन्तः। लतानां मुकुटैः सुवर्णाभरणैः भूषितान्, नवसूर्यसदृशान् वैडूर्यपीठोपेतान् वृक्षान् अपश्यन्। तत्र सुवर्णमयाः प्रभासम्पन्नाः वृक्षाः नीलं कमलं पक्षिसंवृतं च दृष्टम्। सुवर्णमहावृक्षैः परिवृतं, उदितसूर्यसदृशं, शुद्धसुवर्णमीनैः महाकमलैः च। तत्र ते वानराः निर्मलजलपूर्णानि पद्मिन्यः, सुवर्णमन्दिराणि, तथा रजतगृहाणि अपश्यन्। सुवर्णवातायनानि मुक्ताजालच्छन्नानि, सुवर्णरजतभूमिभिः वैडूर्यभूषणैः च शोभितानि गृहाणि तत्र दृष्टवन्तः। सर्वत्र शोभनानि गृहाणि, पुष्पितफलिनश्च वृक्षाः, प्रवालमणिसदृशाः अपि। सुवर्णमधुमक्षिकाः मधु च सर्वत्र, मणिसुवर्णशय्यासनानि च दृश्यन्ते स्म। विविधानि सुवर्णरजतताम्रपात्राणि च सर्वत्र विततानि। दिव्यानां अगुरुचन्दनानां च राशयः, शुद्धानि भोज्यानि, मूलफलानि च तत्र आसन्। तत्र बहुमूल्ययानानि, मधुरं मधु, दिव्यवस्त्रसमूहांश्च अपश्यन्। वर्णविचित्रचर्मचादरपुञ्जाः अग्निदीप्तिसदृशाः तत्र तत्र संस्थिताः आसन्। गुहायां विचरन्तः वानराः सुवर्णराशीन् अपि दीप्तिमन्तः दृष्टवन्तः। ततः वीर्यवन्तः वानराः नातिदूरे तपोवनवासिनीं स्त्रियम् अपश्यन्, या वल्कलाजिनवसनधारिणी आसीत्। सा तपस्विनी नियताहारा, तेजसा दीप्तिमती इव, तां दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे वानराः तिष्ठन्ति स्म। तदा हनूमान् ताम् अपृच्छत्—"काऽसि त्वं? कस्य चायं गुहागृहः?" हनूमान् पर्वतसमः तां वृद्धां तपस्विनीं प्रणम्य पप्रच्छ—"काऽसि त्वं? कस्य चायं निवासः, कस्य चायं गुहालयः? कस्य वा एते मणयो भूषणानि? सर्वं वद।" इदानीं वाल्मीकीये रामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः आरभ्यते। एवमुक्त्वा हनूमान् तां पुण्यशीलां तपस्विनीं वल्कलाजिनवसनां धर्मपथगामिनीं सम्बोध्य उवाच—"अस्माभिः अयत्नेनायं तमसा संवृतः गुहाविवरः प्रविष्टः, क्षुधातृषाश्रमेण क्लान्ताः स्म। भूमौ महद्विवरं प्रविश्य तृषार्ताः, एतानि विचित्राणि अद्भुतानि दृष्टवन्तः स्म। एतत्सर्वं दृष्ट्वा विचलितचित्ताः सन्तः, कस्य एते सुवर्णवृक्षाः उदितसूर्यसदृशप्रभासम्पन्नाः इति न जानीमः। एते शुद्धानि भोज्यानि, मूलफलानि, सुवर्णमन्दिराणि, रजतगृहाणि च—कस्य एते? सुवर्णवातायनानि, मणिजालच्छन्नानि, पुष्पितफलिनो गन्धान्विताश्च वृक्षाः—कस्य एते? कस्य तेजसा एते जाम्बूनदवृक्षाः जाताः? कस्य सुवर्णपद्मानि निर्मलजले विकसन्ति? सुवर्णमीनाः कूर्मैः सहिताः कियत् तेजसा दृश्यन्ते? एषः तवैव तेजः, उत अन्यस्य तपसः फलमिदम्? अस्माकं सर्वं न ज्ञातम्; अतः त्वया सर्वमाख्यातव्यम्।" एवं हनूमता पृष्टा सा धर्मचारिणी तपस्विनी उवाच—"वानरश्रेष्ठ! पुरा मायेन नाम महात्मना मायाविना असौ सुवर्णवनो निर्मितः। स हि प्राचीनकाले दानवानामधिपानां विश्वकर्मेव मुख्यशिल्पी आसीत्। तेनैवायं सुवर्णमयो दिव्यः परमश्रेष्ठो मन्दिरः निर्मितः, यः अस्य महावने सहस्रसंवत्सरं तपः कृत्वा सृष्टः।