वानराणां मध्ये वनचर्यायाम् कुशलः सः तान् वानरान् इत्युवाच—दक्षिणदिक् पर्वतश्रेणिभिः आवृता या प्रदेशाः, ताः सर्वाः विचिन्त्य अन्वेषणं कृतम्। वयं सर्वे क्लान्ताः, मैथिलीं न पश्यामः; किन्तु अस्मात् गुहाद् हंसाः, बकाः, सारसाश्च निःसरन्ति। अपि च, जलदिग्धाः चक्रवाकाः सर्वतो दिशं निर्गच्छन्ति, नूनं तत्र कूपः वा सरः वा जलाशयः कश्चित् अस्ति। तस्याः गुहायाः द्वारे सघनतरुवृन्दानि दृश्यन्ते; एवं उक्त्वा सर्वे तां तमसावृतां गुहां प्रविशन्ति स्म। ते वानराः तत्र चन्द्रसूर्यविवर्जितं देशं दृष्टवन्तः, येषां रोमाञ्चः समुत्पन्नः; तत्र सिंहान् विविधमृगपक्षिणश्च अपश्यन्। व्याघ्रशार्दूलसदृशाः वानराः तमसावृतां गुहां प्रविश्य, न दृष्टिः, न तेजः, न बलं च तेषां प्रवर्तते स्म। तेषां दृष्टिः तमसि वातवत् सञ्चलति स्म; ते वानरयूथपाः शीघ्रं गुहां प्रविशन्ति स्म। ततः ते तेजस्विनः वानराः तत्र भास्वरं रमणीयं च देशं सर्वतोदृष्ट्वा, भीमायां गुहायां तरुवृन्दैः आवृतायां, परस्परं सङ्गृह्य, एकं योजनम् अन्तरं ययुः; क्लान्ताः, तृषिताः, मूढचेतसश्च जलार्थिनः आसन्। किञ्चित्कालं तत्र गुहायां विचरन्तः, श्रान्ताः, कृशाङ्गाः, विवर्णमुखाश्च वानराः अभवन्। तेषां वीराणां प्राणेषु निराशेषु, प्रकाशं दृष्ट्वा, तमोविवर्जितं मृदुलं स्थलं प्राप्तवन्तः; तत्र वनं दृष्टवन्तः। ते तत्र सुवर्णवृक्षान् अग्निसमप्रभान् ददृशुः—शालतालतमालपुनागवन्जुलधवाश्च। चम्पकनागकर्णिकाराः सुवर्णपुष्पसमूहैः रक्तपल्लवैश्च शोभिताः। लतानां मुकुटैः सुवर्णाभरणैश्च भूषिताः, नवसूर्यसदृशाः, वैडूर्यपीठैः युक्ताः। सुवर्णमयाः दीप्तवपुषः वृक्षाः, नीलोत्पलानि पक्षिसंवृतानि च तत्र आसन्। महासुवर्णवृक्षैः परिवृतमिव, उदितसूर्यसदृशम्, शुद्धसुवर्णनिर्मितमत्स्यैः, बृहत्पद्मैश्च शोभितम्। तत्र ते वानराः शुद्धसलिलपूर्णानि पद्मिन्यः, सुवर्णमन्दिराणि, रजतगृहाणि च ददृशुः। सुवर्णवातायनानि मुक्ताजालैश्च छन्नानि, सुवर्णरजतभूमयः वैडूर्यरत्नमण्डिताश्च। तत्र तत्र वानराः सर्वत्र शोभनानि गृहाणि, पुष्पितफलिनश्च वृक्षान्, विद्रुममणिसदृशान् अपश्यन्। सुवर्णमधुमक्षिकाः मधु च सर्वत्र, रत्नसुवर्णमण्डितानि शय्यासनानि च दृष्टानि। तत्र तत्र सुवर्णरजतताम्रपात्रसमूहान् विविधान् विशालांश्च अपश्यन्। तत्र दिव्यानां अगुरुचन्दनानाम् सञ्चयाः, शुद्धानि भोज्यानि, मूलानि, फलानि च आसन्। तत्र मूल्यवहानि वाहनानि, मधुरं मधु, दिव्यवस्त्रसमूहाश्च दृष्टाः। विविधवर्णचादरचर्माणि च तत्र तत्र अग्निसमप्रभाणि निहितानि। वानराः तत्र तत्र तेजस्विनः सुवर्णपिण्डान् दृष्ट्वा, तां शोभनां गुहां विचरन्तः आसन्। वीर्यवन्तः वानराः नातिदूरे एका स्त्रीं दृष्टवन्तः, या वल्कलाजिनवसानां धारयन्ती आसम्। सा तापसी नियताहारिणी, तेजसा दीप्तिमतीव, वानराः विस्मिताः तत्र स्थिताः। तदा हनूमान् ताम् अपृच्छत्—"काऽसि त्वं, कस्य चेयं गुहा?" इति। ततः पर्वतसन्निभः हनूमान् तां वृद्धां तापसीं प्रणम्य पप्रच्छ—"काऽसि त्वं, कस्य वासोऽयं, कस्य चेयं गुहा, कस्य रत्नानि च? आख्याहि।" इदानीं श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणे किष्किन्धाकाण्डे एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः शृणु। एवमुक्त्वा, हनूमान् तां भाग्यवतीं तापसीं वल्कलाजिनधारिणीं धर्मपथनिष्ठां प्रति उवाच—"अकस्मात् अयं तमसावृतः गुहाप्रवेशः कृतः, वयं भूयिष्ठं क्षुधया, तृषया, श्रमाच्च क्लान्ताः।" "भूमेः महद्विवरं प्रविश्य, तृषार्ताः, एतानि विविधानि अद्भुतानि दृष्टवन्तः स्म।" "एतत् सर्वं दृष्ट्वा, वयं संतप्ताः, मूढचेतसः, मनांसि नष्टानि; केषां एते सुवर्णवृक्षाः, उदितसूर्यसदृशप्रभाः?" "एते शुद्धभोज्या, मूलानि फलानि, सुवर्णमन्दिराणि, रजतगृहाणि च—केषां एते?" "सुवर्णवातायनानि, रत्नजालच्छन्नानि, एते गृहा, पुष्पितफलिनः सुरभिवृक्षैः परिवृताः।" "कस्य तेजसा एते जाम्बूनदसुवर्णमयवृक्षाः उत्पादिताः? एते सुवर्णपद्मानि शुद्धसलिलमध्ये कस्य?" "कथं सुवर्णमत्स्याः कच्छपैः सह अत्र दृश्यन्ते? एषा ते स्वशक्तिः, उत अन्यस्य तपःफलं?" "यतः वयं न जान्मः, त्वं सर्वमाख्यातुमर्हसि।" इति हनूमता उक्ता सा धर्मनिष्ठा तापसी प्रत्युवाच। सा तदा सर्वभूतहिते रता हनूमन्तं प्रत्युवाच—"वानरश्रेष्ठ! अत्र पुरा महाबलः मायावी नाम आसन्। तेन अस्य सुवर्णवनस्य निर्माणं मायया कृतम्; सः प्राचीनकाले दानवश्रेष्ठानां विश्वकर्मेव मुख्यः वास्तुकारः आसीत्।