गजः, गवाक्षः, गवयः, शरभः, गन्धमादनः च — एते वानराः पृथग् स्थिताः, परन्तु परस्परं न दूराः आसन्। तत्रैव मैन्दः द्विविदः हनुमान् जाम्बवान् अंगदः कुमारः तारा वनवासिन् च उपस्थिताः। ते सर्वे दक्षिणदिशि पर्वतश्रेणीभिः आच्छादितेषु प्रदेशेषु विचित्य, एकां विस्तीर्णां गुहां दृष्टवन्तः। सा दुर्गमृक्षा नाम गुहा दुर्गम प्रवेश्या, राक्षसेन रक्षिता आसीत्। तत्र वानराः क्षुधया तृषया च पीडिताः, श्रान्ताः जलार्थिनः तां गुहां समीपं गच्छन्ति स्म। ते तां महान् गुहां लतावृक्षैः आवृतां दृष्टवन्तः, यत्र बकाः हंसाः सारसाः च बहिः निष्क्रान्ताः आसन्। तत्र चक्रवाकाः अपि जलसिक्ताः, पद्मरजसा रक्ताङ्गाः, तत्र तां सुरभिम् दुर्गम गुहाम् आगच्छन्। अग्रगण्याः वानराः विस्मयेन च चिन्तया च पूर्णाः अभवन्; तेषां गुहायाः विषये सन्देहः उत्पन्नः। तथापि, हृष्टाः उत्साहपूर्णाः बलवन्तः वानराः तां गुहाम् प्रविशन्ति स्म, या बहुजनसमाकीर्णा राक्षसाधिपतेः निवाससदृशी आसीत्। सा गुहा भीषणा, दुरदृश्या, सर्वथा दुर्गम प्रवेश्या आसीत्। तदा हनुमान् वातात्मजः पर्वतशृङ्गसदृशः, वनविशारदः वानरान् उवाच — "दक्षिणदिशि पर्वतश्रेणीभिः आच्छादितेषु प्रदेशेषु विचिन्वन्तः वयं सर्वे श्रान्ताः, मैथिलीं न पश्यामः। इह गुहायाः बहिः हंसाः, बकाः, सारसाः निष्क्रान्ताः। जलसिक्ताः चक्रवाकाः सर्वदिशि उड्डयन्ति, नूनम् अत्र जलं अस्ति — कूपः वा सरः वा। गुहाद्वारस्य समीपे सघना वृक्षाः तिष्ठन्ति।" इति उक्त्वा, सर्वे तमसाच्छादितां गुहां प्रविशन्ति स्म। तत्र वानराः चन्द्रसूर्याभावे स्थानं दृष्टवन्तः, यस्य दर्शनात् रोमाञ्चः अभवत्। तत्र सिंहाः विविधा मृगाः पक्षिणः च दृष्टाः। व्याघ्रसदृशाः वानराः तमसाच्छादितां गुहां प्रविशन्ति स्म; तेषां दृष्टिः, तेजः, बलं च न प्रवर्तते स्म। तेषां दृष्टिः तमसि वातसदृशं संचलति स्म; वानरगजाः शीघ्रं गुहाम् प्रविशन्ति स्म। ते एकं उज्ज्वलं रमणीयं क्षेत्रं सर्वथा उत्तमं दृष्टवन्तः। तत्र भीषणे गुहायां, विविधवृक्षसमूहे, परस्परं आलिङ्ग्य, एकं योजनपरिमाणं मार्गं गतवन्तः; क्लान्ताः तृषार्ताः भ्रमिताः जलार्थिनः। तत्र गुहायां किञ्चित्कालं विचरन्तः, श्रान्ताः, वानराः कृशाः, क्लान्तमुखाः, परिश्रान्ताः अभवन्। यदा वीराः जीविते निराशाः, प्रकाशं दृष्टवन्तः, तदा तं स्थानं गत्वा, सौम्यं तमसाभिहीनं वनं दृष्टवन्तः। तत्र सुवर्णवृक्षाः दीप्तिमन्तः अग्निसदृशः प्रकाशः, शालः तालः तमालः पुनागः वञ्जुलः धवः च दृष्टाः। चम्पकः नागः कर्णिकारः च पुष्पितः, सुवर्णपुष्पसमूहैः विविधरक्तप्ररोहैः शोभितः। सुवर्णाभरणैः अलङ्कृताः लताकेतवः, नवसूर्यसदृशाः, वैडूर्यपीठैः शोभिताः। दीप्तस्वरूपाः सुवर्णमयाः वृक्षाः, नीलकमलानि पक्षिसमवृतानि। महान्तः सुवर्णवृक्षैः परिवृताः, उदयन्त्सूर्यसदृशाः, शुद्धसुवर्णमीनाः, विशालकमलानि च। तत्र तं कमलसरोवरं दृष्टवन्तः, यत्र निर्मलजलम् आसीत्; सुवर्णमन्दिराणि तथा रजतमन्दिराणि अपि। सुवर्णवातायनानि, मुक्ताजालच्छन्नानि, सुवर्णरजतभूमयः, वैडूर्यरत्नैः अलङ्कृताः। तत्र वानराः सर्वत्र शोभनानि गृहाणि दृष्टवन्तः; पुष्पितफलिनः वृक्षाः प्रवालरत्नसदृशाः। सर्वत्र सुवर्णमधुमक्षिकाः मधु च, रत्नसुवर्णैः अलङ्कृताः शय्याः आसनानि च। सर्वत्र विविधानि सुवर्णरजतताम्रपात्राणि विशालानि दृष्टवन्तः। दिव्यागुरुचन्दनस्य भाण्डानि, शुद्धानि भोज्यानि, मूलानि फलानि च तत्र आसन्। तत्र वानराः महतीन्यर्थवाहनानि, मधुरमधु, दिव्यवस्त्रसमूहं च दृष्टवन्तः। विविधवर्णानि कम्बलानि मृगचर्माणि च सर्वत्र अग्निसदृशदीप्तिमन्तः स्थितानि दृष्टवन्तः। वानराः गुहायां विचरन्तः विविधस्थलेषु शुद्धसुवर्णस्य उज्ज्वलानि समूहानि दृष्टवन्तः। तत्र वीरवानराः समीपे एकां स्त्रीं दृष्टवन्तः, या वल्कलाजिनवस्त्रधारिणी आसीत्। सा तपस्विनी, नियताहारिणी, तेजोदीप्तिसदृशी आसीत्। वानराः विस्मयेन तत्र स्थिताः; हनुमान् तां अपृच्छत् — "कः त्वं? कस्य गुहा एषा?" तदा पर्वतसदृशः हनुमान् वृद्धां तां स्त्रीं अञ्जलिं कृत्वा नमस्कृत्य अपृच्छत् — "कः त्वं? कस्य वासः, कस्य गुहा, कस्य रत्नानि एतानि? वद।" इदानीं वाल्मीकिरामायणस्य कीष्किन्धाकाण्डे एकपञ्चाशदधिके अध्याये शृणु। ततः हनुमान् वल्कलाजिनधारिणीं, धर्ममार्गानुगामिनीं, सौभाग्यशालिनीं तपस्विनीं तां स्त्रीं संबोधितवान् — "अहम् एतां गुहां अकस्मात् प्रविष्टः, यत्र तमः व्याप्तम्, क्षुधा तृषया श्रमेन च कष्टम् अनुभूय।