तद् वनं तु दुरन्वेष्यम्, विशालं गुहागुल्मसमाकुलं च, तत्र वायुपुत्रः सर्वं गिरिं विचचार। पृथक् पृथक् स्थिताः, न तु दूरस्थाः, गजः, गवाक्षः, गवयः, शरभः, गन्धमादनश्च तत्र आसन्। मैनदः द्विविदः च, हनुमान् च, जाम्बवान्, राजपुत्रः अङ्गदः, तारा च वनचारी तत्र आसन्। ते दक्षिणदिशं पर्वतश्रेणिभिः आच्छन्नां प्रदेशां अन्विष्य, ततः विवृतां गुहां ददृशुः। सा गुहा दुर्गमृक्षा नाम, दुष्प्रवेश्या, राक्षससंरक्षिता, क्षुधार्ताः तृषार्ताश्च ते क्लान्ताः जलार्थिनः तां गृहीत्वा उपजग्मुः। तां महतीं गुहां लतानिषेधैः वृक्षैः च आवृतां दृष्ट्वा, तत्र बकाः हंसाः सारसाश्च निर्गच्छन्ति स्म। चक्रवाकाः अपि जलक्लिन्नाः पद्मरजसा रक्ताङ्गाः तत्र आसन्; ततः ते सुगन्धिनीं दुष्प्रवेश्यां गुहां प्राप्तवन्तः। ते प्रमुखाः हरयः विस्मयसम्भ्रान्ताः अभवन्; तत्र गुहायां सन्देहं च कृतवन्तः। तथापि प्रमुदिताः उत्साहयुक्ताश्च बलवन्तः प्राविशन्, स जीवसमूहमाकीर्णं, राक्षसेन्द्रालयोपमं देशम्। सा गुहा भीषणा, दुष्प्रवेश्या, सर्वथा दुर्दर्शा च आसीत्; तत्र वायुपुत्रः हनुमान् शिखरसंनिभः तान् हरियूथपान् उवाच— "दक्षिणदिशं पर्वतश्रेणिभिः आच्छन्नां प्रदेशां अन्विष्य वयम् सर्वे श्रान्ताः, मैथिलीं न पश्यामः; किन्तु अस्माद् गुहात् हंसाः बकाः सारसाश्च निर्गच्छन्ति। जलक्लिन्नाः चक्रवाकाः सर्वतः निर्गच्छन्ति; नूनं अत्र जलं अस्ति, कूपो वा सरः वा। अस्यां गुहायां प्रवेशद्वारे पल्लविताः वृक्षाः स्थिताः।" इति उक्त्वा सर्वे तम् अन्धकारमावृतां गुहां प्रविश्य। ते हरयः तत्र चन्द्रसूर्यरहितं देशं ददृशुः, रोमाञ्चिताः अभवन्; तत्र सिंहान् अन्यांश्च मृगपक्षिणः अपश्यन्। व्याघ्रविक्रमाः हरयः तम् अन्धकारमावृतां गुहां प्रविश्य, न दृष्टिः, न तेजः, न बलं च तेषां प्रवर्तते स्म। तेषां दृष्टिः अन्धकारे वातवत् सञ्चलति स्म; ते हरिगजाः शीघ्रं गुहां प्रविश्य, तत्र प्रकाशवन्तं रमणीयं च प्रदेशं ददृशुः, सर्वतोत्तमं च। तत्र भीमायां गुहायां, विविधवृक्षसमाकीर्णायां, परस्परं आलिङ्ग्य, योजनमात्रं यायमानाः, क्लान्ताः तृषार्ताः मोहिताश्च जलमिच्छन्तः। तत्र किञ्चित्कालं विचरन्तः, श्रान्ताः कृशाङ्गाः क्लान्तमुखाः अभवन्। तत्र वीराः जीविताशां विहाय, प्रकाशं दृष्ट्वा, तं मृदुं तमोरहितं देशं प्राप्ताः, वनं ददृशुः। ते हेमवर्णान् द्रुमान् दीप्तान् ज्वलनार्चिसमप्रभान् ददृशुः—शालतालतामालपुनागवञ्जुलधवांश्च। चम्पकनागकर्णिकारद्रुमांश्च पुष्पितान्, सुवर्णपुष्पसमूहैः रक्तशाखाभिश्च शोभितान्। लतानां मुकुटैः सुवर्णाभरणैः भूषितान्, नवसूर्यसदृशान्, वैदूर्यमञ्चोपपन्नांश्च। ते सुवर्णमयाः द्रुमान् दीप्तस्वरूपान् ददृशुः, नीलोत्पलानि पक्षिसमाकीर्णानि च। महतीभिः सुवर्णद्रुमैः परिवृतं, उदितसूर्यसमप्रभं, शुद्धसुवर्णमीनैः महोत्पलैश्च शोभितम्। तत्र च सुस्वच्छजलानि पद्मिन्यः, सुवर्णप्रासादाश्च रजतप्रासादाश्च अपश्यन्। सुवर्णवातायनानि मुक्ताजालैः आवृतानि, सुवर्णरजतभूमिभिः वैदूर्यभूषणैः च शोभितानि। तत्र सर्वत्र हरयः शोभनगृहाणि, पुष्पफलसमृद्धान् मणिप्रवालोपमांश्च द्रुमान् ददृशुः। सुवर्णमधुमक्षिकाः मधु च सर्वत्र, मणिसुवर्णशय्यासनानि च दृष्टानि। सर्वतः विविधानि विशालानि सुवर्णरजतताम्रपात्राणां निकरान् दृष्ट्वा, दिव्यागुरुचन्दनपुञ्जांश्च, शुद्धभोजनानि मूलफलानि च अपश्यन्। दिव्ययानानि, मधुरमधु, दिव्यवस्त्रसमूहांश्च ते दृष्टवन्तः। चित्रच्छदाजिननिकरान् च, अग्निसमप्रभान्, तत्र तत्र स्थितान् अपि दृष्टवन्तः। ते हरयः सुवर्णराशीन् दीप्तान् विविधेषु स्थलेषु दृष्ट्वा, तस्मिन् शोभनगुहायाम् अन्यच्च अन्वेषणं कृतवन्तः। तत्र समीपे वीराः हरयः एका स्त्रीं ददृशुः, या वल्कलचर्मवसनां, तपस्विनीं, नियताहारां, तेजस्विनीं च दीप्तिमन्तीं। विस्मिताः सर्वे स्थगिताः तत्र स्थिताः; हनुमान् तां पप्रच्छ—"काऽसि त्वं? कस्य वा गुहा एषा?" हनुमान् शैलसमन्यः तां वृद्धां तपस्विनीं प्रणम्य पप्रच्छ—"काऽसि त्वं? कस्य वासोऽयं? कस्य वा गुहा एषा? कस्य वा एते मणयः? सर्वं वद।" इति श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकपञ्चाशत्तमः सर्गः। एवं उक्त्वा हनुमान् तां महाभागां तपस्विनीं वल्कलचर्मवसनां धर्मचारिणीं पुनः उवाच।