वानराः तु तस्य गिरेः दक्षिणपश्चिमशिखरं सम्प्राप्य तत्रावसन्, तेषां तत्र कालः व्यतीयाय। तद् देशः दुरन्वेष्यः, विशालः, गुहागुल्मसमाकीर्णः आसीत्; तत्र मारुतात्मजः सम्पूर्णं गिरिं विचिन्त्य अन्वेषयामास। पृथग्भूताः, किन्तु नातिदूरस्थाः, गजः, गवाक्षः, गवयः, शरभः, गन्धमादनश्च स्थिताः। तथैव मैन्दः द्विविदश्च, हनुमान् जाम्बवान् च, युवराजः अङ्गदः, वनचारी तारश्च तत्र आसन्। ते दक्षिणदिशि पर्वतसमाकीर्णां दिशं अन्वेष्य, एकां विशालां गुहां अपश्यन्। सा दुर्गमृक्षेति प्रसिद्धा दुर्भेद्या गुहा, राक्षसेन रक्षिता आसीत्; क्षुधया तृषया च पीडिताः, क्लान्ताः, जलार्थिनः, ते ताम् उपससर्पुः। तां महतीं गुहां लतानां वृक्षाणां च समावृतां अपश्यन्; तत्र बकाः हंसाः सारसाश्च निष्क्रमन्तः दृष्टाः। चक्रवाकाः अपि तत्र आसन्, जलक्लिन्नाः, पद्मरजसा अरुणाङ्गाः; तां सुरभिं दुर्गमां गुहां सम्प्राप्य— ते वानरश्रेष्ठाः विस्मयसन्तप्तचित्ताः अभवन्; ते वानरवर्याः तस्याः गुहायाः विषये शङ्किताः। तथापि हृष्टाः उत्साहिताश्च ते बलिनः प्रविविशुः, बहुविहगमृगाकीर्णां, राक्षसेन्द्रालयसदृशीम्। सा गुहा भीमरूपा, दुष्टदर्श्या, सर्वतः दुर्गमाऽभूत्; तदा मारुतात्मजः हनुमान् पर्वतशृङ्गसमः— स वन्यविज्ञः वानरान् उवाच— 'दक्षिणदिशि पर्वतसमाकीर्णां दिशं अन्वेष्य—' इति। 'वयं सर्वे क्लान्ताः, मैथिलीं न पश्यामः; किन्तु अस्मात् गुहात् हंसाः बकाः सारसाश्च निष्क्रमन्ति।' 'जलक्लिन्नाः चक्रवाकाः सर्वतः पतन्ति; नूनं अत्र जलं विद्यते, कूपो वा सरो वा स्यात्।' 'अस्याः गुहायाः द्वारे पुष्पिताः वृक्षाः तिष्ठन्ति'; एवं उक्त्वा सर्वे तां तमसा संवृतां गुहां प्रविविशुः। वानराः तत्र न चन्द्रं न सूर्यं न पश्यन्तः, रोमाञ्चिताः अभवन्; तत्र सिंहान् विविधान् मृगपक्षिणश्च दृष्टवन्तः। व्याघ्रशार्दूलसदृशाः वानराः तां तमसा आवृतां गुहां प्रविश्य, न दृष्टिः, न तेजः, न बलं तेषां व्यजायत। तमसि तेषां दृष्टिः वात इव गच्छति स्म; ते वानरगजाः शीघ्रं गुहां प्रविशन्ति स्म। ते तत्र एकं दीप्तं रमणीयं देशं सर्वतोत्तमं दृष्टवन्तः; तदा तस्मिन् भीमायां गुहायां विविधवृक्षसमाकीर्णायां— परस्परं आलिङ्ग्य, एकं योजनमात्रं गच्छन्तः, क्लान्ताः, तृषिताः, मोहिताः, जलार्थिनः अभवन्। तत्र किञ्चित्कालं विचरन्तः, श्रान्ताः, कृशाङ्गाः, क्लान्तमुखाश्च वानराः अभवन्। यदा त एव वीराः प्राणेषु निराशाः सन्तः प्रकाशम् अपश्यन्, तदा तं सुमधुरं तमोविहीनं देशं सम्प्राप्य, एकं वनं दृष्टवन्तः। तत्र सुवर्णवृक्षान् अग्निसमप्रभान् दृष्टवन्तः; शालतालतमालपुनागवञ्जुलधवाः च। चम्पकनागकर्णिकाराश्च, सुवर्णपुष्पगुच्छैः रक्तपल्लवैश्च शोभिताः। लतानां मुकुटैः सुवर्णालङ्कृतैः, नवसूर्यसदृशैः, वैडूर्यमञ्चैः भूषिताः। तेजस्विनः सुवर्णमयाः वृक्षाः, नीलोत्पलानि विहगसंवृतानि। सुवर्णवृक्षमहाभिः परिवृताः, उदितसूर्यसदृशाः; निर्मलसुवर्णमीनाः, महोत्पलानि च तत्र। तत्र ते सुस्वच्छजलानि पद्मिन्यः, सुवर्णमन्दिराणि, तथा रजतगृहाणि च दृष्टवन्तः। सुवर्णवातायनानि, मुक्ताजालैः छन्नानि; सुवर्णरजतवैडूर्यभूतलानि च शोभनानि। तत्र वानराः सर्वत्र शोभनानि गृहाणि दृष्टवन्तः; पुष्पितफलिनश्च वृक्षाः, विद्रुमरत्नसदृशाः। सर्वतः सुवर्णमधुमक्षिकाः, मधु च; मणिसुवर्णशय्यासनानि च। सर्वतः विविधानि महान्ति सुवर्णरजतताम्रपात्रपुञ्जानि दृष्टवन्तः। दिव्यागुरुचन्दनानि, शुद्धानि भोज्यानि, मूलफलानि च तत्र दृष्टानि। तत्र दिव्यानि वाहनानि, मधुरं मधु, दिव्यवस्त्रसमूहोऽपि दृष्टः। विविधवर्णकम्बलचर्माणि, इह तत्र च, अग्निसमप्रभाणि, तत्र तत्र स्थितानि। ते वानराः तत्र तं शोभनं गुहां विचिन्वन्तः, विविधेषु स्थलेषु कनकपुञ्जान् दीप्तिमन्तः अपश्यन्। तत्र वीर्यवन्तः वानराः समीपे एकां स्त्रीं दृष्टवन्तः, या वल्कलाजिनवसनां आसीत्। सा तपस्विनी, नियताहारिणी, तेजसा दीप्तिमतीव अभूत्; तां दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे वानराः तत्र स्थिताः। तदा हनुमान् तां पप्रच्छ— 'काऽसि त्वं, कस्य चेयं गुहा?' हनुमान् पर्वतसमः तां वृद्धां प्रणम्य पप्रच्छ— 'काऽसि त्वं, कस्य वासोऽयम्, कस्य चेयं गुहा, कस्य वा एते मणयः? आख्याहि।' इति श्रीमद्वाल्मीकीयेषु रामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, एकपञ्चाशत्तमः सर्गः शृणु।