ते वानराः बलवन्तः श्रान्ताश्च तस्य पर्वतस्य शिखरं समारुह्य, रामस्य प्रियतमा वैदेही न दृष्टा। ततः तं पर्वतं नानाविवरसंयुक्तं दृष्ट्वा, वानराः सर्वतः पर्यालोक्य तत्र समारुह्य विचिन्वन्ति स्म। अथ भूमौ अवतीर्य, श्रमक्लान्ताः चित्तश्चलिताः च, किञ्चित्कालं वृक्षस्य छायायाम् उपविश्य विश्रामं लेभिरे। तदनन्तरं, किञ्चित् विश्रान्ताः श्रमं विहाय, सर्वां दक्षिणां दिशं पुनः अन्वेष्टुं समुत्तस्थुः। हनूमत्प्रधाना: ते वानरश्रेष्ठाः विन्ध्यं प्रारभ्य सर्वतः विचिन्वन्ति स्म। श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना किष्किन्धाकाण्डे पञ्चाशत्तमः सर्गः आरभ्यते इति शृणु। तत्र हनुमान् तारया सह चाङ्गदेन च, विन्ध्यगिरौ गुहाः गहनानि च विचिन्वन्। तत्र पर्वते सिंहव्याघ्रनिवासिताः गुहाः, दुर्गमाः जलप्रपातयुक्ताः च दृश्यन्ते स्म। ते दक्षिणपश्चिमशिखरं सम्प्राप्य, तत्र स्थित्वा किञ्चित्कालं न्यवसन्। तद्विशालं दुर्गमं गुहागुल्मसमाकुलं देशं सर्वं मारुतात्मजः परिशीलयामास। पृथक् पृथक् स्थिताः, न तु दूरस्थाः, गजो गवाक्षश्च गवयः शरभः गन्धमादनश्च तत्र आसन्। तत्रैव मैन्दः द्विविदश्च, हनूमान् जाम्बवान् च, युवराजोऽङ्गदस्तथा तारा वनचरी च आसन्। दक्षिणदिशि पर्वतसमाकुलं देशं विचित्य, ते वानराः विवृतां गुहां ददृशुः। सा दुर्गमृक्षेति ख्याताः, राक्षसेन रक्षिता, तृष्णार्ताः क्षुधिताश्च जलार्थिनः तां गुहां समुपजग्मुः। तां महागुहां लतान्वितां वृक्षसंवृतां च दृष्ट्वा, तत्र बकाः हंसाः सारसाश्च निर्गच्छन्तः दृश्यन्ते स्म। तत्र चक्रवाकाः सलिलेन स्निग्धाः, पद्मरजसा रक्ताङ्गाः, तां सुरभिं दुर्गमां गुहां सम्प्राप्य। वानरश्रेष्ठाः विस्मयसंयुक्ताः सन्दिग्धाश्च अभवन्, तां गुहां सन्देहं गताः। तथापि प्रमुदिताः उत्साहिताश्च बलवन्तः ते प्रविविशुः, तत्र बहुजनाकीर्णे स्थले राक्षसाधिपतेर्गृहं इव प्रतियतमानम्। सा गुहा भीषणरूपा, दुर्दर्श्या दुःप्रवेश्या च, तत्र मारुतात्मजः पर्वताग्रप्रतिमः हनूमान् वानरान् उवाच— "दक्षिणदिशि पर्वतसमाकुले प्रदेशे विचित्य," इति। "वयं सर्वे श्रान्ताः, मैथिली न दृष्टा; किन्तु अस्मात् गुहान्निःसृत्य हंसाः बकाः सारसाश्च दृश्यन्ते।" सलिलेन स्निग्धाः चक्रवाकाः सर्वतो दिशः निर्गच्छन्ति; अस्यां गुहायां नूनं कूपः किमपि वा सरः अस्ति। अस्याः गुहायाः द्वारे शोभनवृक्षाः स्थिताः; इति उक्त्वा, सर्वे तां तमसावृतां गुहां प्रविशन्ति स्म। तत्र वानराः चन्द्रार्करहितं स्थानं दृष्ट्वा रोमाञ्चिताः अभवन्; तत्र सिंहव्याघ्रपक्षिणः च दृश्यन्ते स्म। व्याघ्रवद्वानराः तमसाच्छादितां गुहां प्रविशन्तः, न दृष्टिः न तेजः न बलं कार्यं कुर्वन्ति स्म। तेषां दृष्टिः तमसि वातवत् सञ्चलति स्म; ते वानरगजाः शीघ्रं गुहां प्रविशन्ति स्म। तत्र ते प्रज्वलितं रमणीयं सर्वतोत्तमं देशं ददृशुः; तत्र भीषणायां गुहायां विविधवृक्षसमाकुलायाम्। अन्योन्यं परिष्वज्य, एक योजनमात्रं गत्वा, क्लान्ताः तृषार्ताश्च भ्रममाणाः जलार्थिनः अभवन्। किञ्चित्कालं तत्र गुहायां विचरन्तः, वानराः कृशाः क्लान्तमुखाः श्रान्ताश्च अभवन्। तत्र वीराः प्राणेषु निराशाः सन्तः, ज्योतिः दृष्ट्वा, तं प्रदेशं दिव्यम् अदर्शनतमःशून्यं वनं सम्प्राप्ताः। तत्र ते कनकवृक्षान् दीप्तिमन्तः ज्वलनसमप्रभान् ददृशुः; शालतालतमालपुनागवञ्जुलधवाः वृक्षाश्च। चम्पकनागवृक्षाश्च, पुष्पितानि कर्णिकाराः, सुवर्णमाल्यपुष्पगुच्छैः रक्तपल्लवैश्च शोभमानाः। लतानां किरीटैः सुवर्णालङ्कृतैः भूषिताः, नवसूर्यसमप्रभाः वैदूर्यपीठोपविष्टाः। सुवर्णमयाः वृक्षाः दीप्तिमन्तः, नीलोत्पलानि पक्षिणः परिवृतानि च। महत्कनकवृक्षसंवृतं सूर्यसमप्रभं स्थलम्, शुद्धसुवर्णमीनैः महद्भिः पद्मैः च शोभितम्। तत्र ते वानराः सलिलपूर्णानि पद्मिन्यः दृष्ट्वा, सुवर्णप्रासादान् तथा रजतगृहाणि च। सुवर्णवातायनानि मुक्ताजालसंवृतानि, सुवर्णरजतवैदूर्यपृष्ठानि च। तत्र वानराः सर्वत्र शोभनानि गृहाणि दृष्ट्वा, पुष्पफलवृक्षान् प्रवालमणिसदृशान् च। सर्वत्र सुवर्णमधुमक्षिकाः मधु च, मणिसुवर्णमणिकृतानि शय्यासनानि च। सर्वतः नानाविधानि महान्ति सुवर्णरजतताम्रपात्रसमूहान् अपश्यन्। एवं ते वानराः तस्मिन्गुहायां विस्मिताः तं दिव्यं प्रदेशं समुपलभ्य, जलस्य चाशां कृत्वा, अद्भुतं ददृशुः।