सीतां द्रष्टुम् इच्छन्तः श्रेष्ठा वानराः तत्र रम्येषु लोढ्रवनेषु सप्तपर्णकानां च उपवनानि विचिन्वन्ति स्म। ततः तेषां महाबलिनां श्रान्तानां वानराणां तत्र शिखरम आरोह्य अपि, रामस्य प्रिया वैदेही न दृष्टा। किन्तु तं पर्वतं बहुगुहाश्रयं साक्षात् दृष्ट्वा, वानराः सर्वतोदिशं निरीक्ष्य तं पर्वतम् आरोहन्ति स्म। ततो भूमौ अवतीर्य, श्रमेण क्लान्ताः मनसि च विश्रान्ताः, तत्र किञ्चित् क्षणं वृक्षस्य मूलम् आश्रित्य तस्थुः। अल्पविश्रान्त्या श्रमं विमुच्य, पुनः त एव वानराः दक्षिणां दिशम् सर्वतः अन्वेष्टुम् आरब्धवन्तः। तदा हनूमन्तस्य नेतृत्वे ते वानरश्रेष्ठाः विन्ध्यं प्रारभ्य सर्वदिशं विचिन्वन्ति स्म। इदानीं कीष्किन्धाकाण्डे वाल्मीकिरामायणस्य पञ्चाशः सर्गः प्रवक्ष्यते। तत्र हनुमान् तारा चाङ्गदेन सह विन्ध्यगिरौ गुहानि घोरदुर्गाणि च विचिन्वन्ति स्म। तत्र तत्र सिंहव्याघ्रनिवासाः गुहा: आसन्, तत्र शैलः महान् प्रवालोत्पातैः सह निर्झरैश्च शोभते स्म। दक्षिणपश्चिमं शिखरं प्राप्ताः वानराः तत्र स्थित्वा किञ्चित्कालं यापयामासुः। स देशः कठिनः, गुहाभिः वनैश्च व्यापृतः, तत्र वातात्मजः सर्वं पर्वतं विचिन्वन् आसीत्। गजः, गवाक्षः, गवयः, शरभः, गन्धमादनः च पृथक् पृथक् स्थिताः, न तु परस्परात् दूरम्। तत्र मैनद्विविदौ, हनुमान्, जाम्बवान्, युवराजः अङ्गदः, वनवासि तारा च सन्निहिताः। दक्षिणदिशि पर्वतश्रेण्या आवृतान् देशान् अन्विष्य, तदा ते वानराः एकां विस्तीर्णां गुहां दृष्टवन्तः। सा दुर्गमृक्षा नाम गुहा दुष्प्रवेश्या राक्षसेन रक्षिता आसीत्। क्षुधया तृषया च पीडिताः श्रान्ताः जलस्य अन्वेषणाय ताम् उपजग्मुः। तां महतीं गुहां लतानिष्कृष्टां तरुभिरावृतां दृष्ट्वा, तत्र बकाः हंसाः सारसाश्च निर्गच्छन्तः दृश्यन्ते स्म। तत्र चक्रवाकाः अपि, जलरजसा लिप्ताङ्गाः, पद्मरजसा रक्तदेहाः, तत्र सुगन्धिन्यां दुष्प्रवेशायां गुहायाम् उपागमन्। तत्र वानरश्रेष्ठाः विस्मयात् भयाच्च सम्पूर्णाः सन्देहम् आपन्नाः। तथापि हृष्टाः उत्साहयुक्ताश्च महाबलिनः तां बहुप्राणिसंकीर्णां गुहां प्रविशन्ति स्म, या राक्षसाधिपतेः निवाससदृशी आसीत्। सा गुहा घोरा, दुष्प्रवेश्या, सर्वतः सुदुर्दर्शा आसीत्। तत्र मारुतात्मजः पर्वतशिखरसमन्यः हनुमान् वानरान् इदं वचनम् अब्रवीत्— 'दक्षिणदिशि पर्वतश्रेण्या आवृतान् देशान् विचिन्वामः।' सः पुनः अवदत्— 'वयं सर्वे श्रान्ताः, मैथिली न दृश्यते; किन्तु अस्मात् गुहात् हंसाः बकाः सारसाश्च निर्गच्छन्ति।' जलरजसा सिक्ताः चक्रवाकाः सर्वतः निर्गच्छन्ति; नूनं अत्र कूपः वा सरः वा जलाशयोऽस्ति। अस्य गुहाद्वारस्य समीपे सन्ति शोभनवृक्षाः। एवं उक्त्वा सर्वे तां तमसा आवृतां गुहां प्रविशन्ति स्म। तत्र वानराः न चन्द्रं न सूर्यं च पश्यन्ति स्म, रोमाञ्चिताः अभवन्। तत्र सिंहाः, मृगाः, पक्षिणश्च तैः दृष्टाः। तमसा आवृतां गुहां तेषां सिंहोपमाः वानराः प्रविशन्ति स्म; तेषां दृष्टिः न प्रवर्तते स्म, न तेजः न बलं च। तेषां दृष्टिः तमसि वातवत् सञ्चलति स्म; ते वानरगजाः शीघ्रं गुहां प्रविशन्ति स्म। तत्र तैः प्रकाशितं रम्यं देशं सर्वतः उत्तमं दृष्टम्। तदा तस्मिन् भीमायां बहुवृक्षसंवृतायां गुहायाम्, परस्परं आलिङ्ग्य, एकयोजनपर्यन्तं प्रस्थिताः, मूर्च्छिताः तृषार्ताश्च जलान्वेषणाय भ्रमन्ति स्म। किञ्चित्कालं तत्र विचरन्तः श्रान्ताः क्लान्तवदनाः क्षीणाः च अभवन्। यदा तैः वीरैः प्राणेषु निराशैः प्रकाशः दृष्टः, तदा तमोविहीनं स्निग्धदेशं प्राप्ताः, तत्र वनम् अदृश्यत। तत्र ते सुवर्णवृक्षान् ज्वलनप्रभया दीप्तान् ददृशुः— सालान्, ताळान्, तमालान्, पुनागान्, वञ्जुलान्, धवान् च। चम्पकनागवृक्षांश्च पुष्पितान् कर्णिकारांश्च सुवर्णकुसुमसमूहेन रक्तप्रवालैः शोभितान्। सुवर्णमणिशृङ्गलतान्, नवसूर्यसमप्रभान्, वैडूर्यपीठोपवेशितान् च दृष्टवन्तः। सुवर्णमयाः, दीप्तस्वरूपाः वृक्षाः, नीलोत्पलानि पक्षिसंवृतानि च तत्र आसन्। सुवर्णवृक्षैः परिवृतं, उदयन्तमिव सूर्यं, शुद्धसुवर्णनिर्मितमत्स्यैः, महोत्पलैश्च शोभितं तं देशं दृष्टवन्तः। तत्र ते वानराः निर्मलं सलिलयुक्तं पद्मिन्यः, सुवर्णप्रासादान्, रजतानि च गृहाणि दृष्टवन्तः। सुवर्णवातायनानि मुक्ताजालच्छन्नानि, सुवर्णराजतानि वैडूर्यशोभितानि तलानि च आसन्। तत्र वानरैः सर्वत्र शोभनानि गृहाणि दृष्टानि, पुष्पितफलिनश्च वृक्षाः प्रवालमणिसदृशाः। सुवर्णमधुमक्षिकाः मधु च सर्वत्र आसीत्, रत्नसुवर्णमणिविचित्राः शय्याः आसनानि च तत्र दृष्टानि। एवं वानराः दक्षिणदिशि सीतान्वेषणाय श्रमक्लान्ताः विन्ध्यगिरौ गह्वराणि विचिन्वन्तः, दुर्गमृक्षायाः गुहां प्रविश्य, अद्भुतं दिव्यं वनं सुवर्णमणिमयानि च गृहाणि दृष्टवन्तः।