वानराः शोभनं रजतशैलं शरद्भ्रमेव सानुशिखरगुहायुतं समारुह्य सिता-दर्शनकाङ्क्षिणः तत्र रम्येषु लोध्रकुञ्जेषु सप्तपर्णवनेषु च विचिन्वन्तः प्रवराः कपयः सर्वतः प्रचक्रमुः। ते बलवन्तः क्लान्ताश्च शैलस्य शिखरं समारुह्य रामस्य प्रिया वैदेही न दृष्टा। तं तु बहुगुहावन्तं शैलं दृष्ट्वा, दृष्टिपथसमीपवर्तिनं, वानराः सर्वतः निरीक्षन्तः पुनः समारुह्य विचिन्वन्ति स्म। ततो भूमौ अवतीर्य, क्लान्तमनसः श्रान्ताश्च, वृक्षस्य मूलम् आश्रित्य क्षणमेकं तस्थुः। किंचित् विश्रान्ताः, श्रमं हित्वा, ते पुनः दक्षिणां दिशं सर्वतो विचिन्वन्तः प्रस्थिताः। हनूमत्प्रमुखाः ते वानरश्रेष्ठाः विन्ध्यं आरभ्य सर्वतः अन्वेषणं चक्रुः। शृणु अधुना श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना विरचिते किष्किन्धाकाण्डे पञ्चाशत्तमः सर्गः। तत्र कपिः हनूमान् तारया सह चाङ्गदेन च विन्ध्यस्य गुहावनानि घोराणि विचिन्वन् गतवान्। तत्र तु शैलस्य सिंहव्याघ्रनिवासिताः गुहाः, तीक्ष्णगह्वराणि, महत्प्रपातयुक्तानि च दृश्यन्ते स्म। तस्य शैलस्य दक्षिणपश्चिमशिखरं प्राप्ताः, तत्र स्थिता वानराः कालं न्यवसन्। सा दिशः दुर्गमाऽतीव, विस्तीर्णा, गुहावनसमाकीर्णा, तत्र मारुतात्मजः सर्वं शैलं विचिन्वन् अभवत्। परस्परं पृथक् तिष्ठन्तः, न तु दूरम्, गजः, गवाक्षः, गवयः, शरभः, गन्धमादनः च आसन्। मैन्दः द्विविदश्च, हनूमान्, जाम्बवान्, युवराजः अङ्गदः, वनचारी तारा च तत्र आसन्। ते दक्षिणदिशं पर्वतसमाच्छन्नां विचिन्वन्तः, ततः एकां विवृतां गुहां ददृशुः। सा दुर्गमृक्षेति विख्याता दुर्गमप्रवेश्या गुहा, राक्षससंरक्षिता; क्षुधातृषार्ताः क्लान्ताश्च जलार्थिनः ताम् उपेयुः। ते तां महतीं गुहां लतान्वितवृक्षसंछन्नां दृष्टवन्तः, यत्र बकाः हंसाः सारसाश्च निर्गच्छन्ति स्म। तत्रापि चक्रवाकाः सलिलेन स्निग्धाः, कमलरजसा रक्ताङ्गाः, तां सुगन्धिं दुर्गमां गुहां प्राप्ताः। तत्र कपिश्रेष्ठाः विस्मयान्विताः सन्दिग्धाः च अभवन्; गुहायाः विषये संशयं जग्मुः। तथापि प्रमोदिताः, उत्साहयुक्ताः, बलवन्तः ते प्राविशन्, बहुविहगमृगनिलयां, राक्षसाधिपगृहसदृशीं ताम्। सा गुहा घोररूपा, दुर्दर्श्या, सर्वतो दुर्गमप्रवेश्या चाभवत्। तत्र पर्वतशृङ्गसदृशः मारुतात्मजः हनूमान् वानरान् इदं वचनं अब्रवीत्— "दक्षिणदिशं पर्वतसमाच्छन्नां विचिन्वन्तः वयम् सर्वे क्लान्ताः, मैथिली न दृश्यते। गुहायां तु हंसाः बकाः सारसाश्च निर्गच्छन्ति।" "सलिलेन स्निग्धाः चक्रवाकाः सर्वतो निर्गच्छन्ति; नूनं जलं तत्रास्ति, कूपो वा सरो वा। अस्यां गुहायां प्रवेशे सघनवृक्षाः तिष्ठन्ति।" इत्युक्त्वा सर्वे तां तमःसंवृतां गुहां प्रविश्य। तत्र वानराः न चन्द्रं न सूर्यं च दृष्टवन्तः, रोमाञ्चिताः अभवन्; तत्र सिंहान् विविधान् मृगविहगांश्च अपश्यन्। व्याघ्रवद्वानराः तां तमसावृतां गुहां प्रविश्य, दृष्टिर्नासीत्, न तेजो न बलं च। तेषां दृष्टिः तमसि वातवत् सञ्चलिता; कपिगजाः शीघ्रं गुहां प्रविश्य। तत्र ते प्रकाशितं रम्यं देशं, सर्वतोत्तमं दृष्टवन्तः; तस्मिन् घोरे वृक्षसमाच्छन्ने गुहायां। परस्परं परिष्वज्य, योजनमेकं मार्गं प्रस्थिताः; क्षीणाः, तृषार्ताः, मूढाः, जलार्थिनः। तत्र किञ्चित्कालं भ्रमन्तः, श्रमं न जहुः; वानराः कृशाङ्गाः, क्लान्तवदनाः, परिश्रान्ताश्च। नष्टाशा जीवनस्य, वीराः तत्र प्रकाशं दृष्टवन्तः; तत्र गत्वा, सौम्यं तिमिररहितं वनं प्रादुरभूत्। ते हेमवृक्षान् दीप्तान् ज्वलनप्रभानिव दृष्टवन्तः; सालतालतमालपुनागवञ्जुलधवाः च। चम्पकनागाः, कुसुमितकर्णिकाराः, हेमपुष्पगुच्छैः, विविधरक्तप्ररोहैः भूषिताः। लतानां शिरांसि सुवर्णाभरणैः विभूषितानि; नवसूर्यसदृशानि, वैडूर्यपीठानि च। रूपेण दीप्ताः, सुवर्णमयाः वृक्षाः; नीलोत्पलानि, विहगसंवृतानि च। महाहेमवृक्षैः परिवृतं, उदितसूर्यसदृशम्; शुद्धसुवर्णनिर्मितमत्स्यैः, बृहदुत्पलैः च शोभितम्। तत्र ते स्फटिकसलिलपूर्णानि पद्मसरोवराणि, सुवर्णप्रासादांश्च, तथा रजतगृहाणि च अपश्यन्। सुवर्णवातायनानि, मुक्ताजालच्छन्नानि; सुवर्णरजतभूमयः, वैडूर्यरत्नभूषिताः। तत्र वानराः सर्वत्र शोभनानि गृहाणि दृष्टवन्तः; पुष्पितफलिनः वृक्षान्, प्रवालमणिसदृशान् च।