निश्चितम् एव यः पुरुषः प्रयत्नं न जहाति, स एव कर्मणां फलं पश्यति; निराशः तु किञ्चित् अपि कार्यं न साधयितुं शक्नोति। अतः, हे वानराः, सुग्रीवः राजा क्रुद्धः दण्डदः च, सदा तं महात्मानं रामं च सम्यक् भीताः भवितव्यम्। मम एषः हिताय उक्तः वचनः यदि रोचते, तर्हि क्रियताम्; यदि किञ्चित् युक्तं वः मन्यते, तत् अपि सर्वे वानराः वदन्तु। एवं अङ्गदस्य वचनं श्रुत्वा, गन्धमादनः श्रान्तः क्लान्तः च स्फुटम् उक्तवान्—"यथा अङ्गदेन उक्तम्, तत् एव युष्माकं हिताय सुखाय च। तस्य वचनं साधयामः। पुनः पर्वतान् गुहान् शिलाः, शून्यान् वनान् पर्वतानदीश्च विचिन्वामः। यत्र यत्र महात्मना सुग्रीवेण निर्दिष्टम्, तत्र तत्र वयं सर्वे वनानि गिरिदुर्गाणि च सम्यक् अन्वेषयेम।" ततः ते बलवन्तः वानराः पुनः उत्थाय विन्ध्यवनसंवृतां दक्षिणां दिशं विचिन्वन्ति स्म। ते वानराः शोभनं राजतम् पर्वतम्, शरद्भ्रसमनिभं, शिखरगुहायुतं च, आरोहन्ति स्म। सीतां द्रष्टुम् इच्छन्तः श्रेष्ठवानराः तत्र लोध्रवनानि सप्तपर्णवनानि च विचिन्वन्ति स्म। तेन शिखरं प्राप्ताः ते बलवन्तः क्लान्ताः च रामपत्नीं वैदेहीं न पश्यन्ति स्म। तु तं पर्वतं बहुगुहावृतं दृष्ट्वा, वानराः तं आरोहन्ति स्म, सर्वतः निरीक्षन्तः। पृथिव्यां अवतीर्य श्रान्तमनसः ते किञ्चित्कालं वृक्षस्य छायायाम् उपविविशुः। विश्रान्ताः किञ्चित् विश्रान्त्याः क्लमं विहाय, पुनः सर्वां दक्षिणां दिशं अन्वेष्टुम् उद्यताः। हनूमन्तं पूर्वं कृत्वा, ते वानरश्रेष्ठाः विन्ध्यं आरभ्य सर्वतः विचिन्वन्ति स्म। शृणुत, इदानीं वाल्मीकीयस्य श्रीरामायणस्य किष्किन्धाकाण्डे पञ्चाशः सर्गः प्रवर्तते। हनुमान् तु तारया अङ्गदेन च सह, विन्ध्यस्य गुहाः दारुणानि च वनानि विचिन्वन्ति स्म। तत्र सर्वतः सिंहव्याघ्रनिवासिताः गुहाः, दुर्गमस्थलानि, महाप्रपातानि च दृश्यन्ते स्म। तस्य पर्वतस्य नैऋत्यशिखरं प्राप्ताः, तत्र स्थिताः सः कालः तेषां व्यतीतः। तद् देशः दुःखसाध्यः, विशालः, गुहावनसंवृतः; तत्र पवनपुत्रः पर्वतं सम्यक् अन्वेषयत्। गजः, गवाक्षः, गवयः, शरभः, गन्धमादनः च पृथक् अपि न दूरस्थाः आसन्। मैन्दः द्विविदः च, हनुमान् जाम्बवान्, अङ्गदः युवराजः, तारा च वनेचरः तत्र आसन्। दक्षिणदिशं पर्वतानां विभागैः अन्वेष्य, ते विवृतां गुहां ददृशुः। दुर्गमृक्षेति नाम गुहा, राक्षससंरक्षिता, क्षुधापिपासया पीडिताः जलार्थिनः च तत्र उपजग्मुः। ते महान् गुहां लतानिष्पन्नां वृक्षसंवृतां च दृष्टवन्तः, तत्र बकः हंसः सारसः च निष्क्रमन्ति स्म। चक्रवाकाः अपि तत्र, जलार्द्राः, पङ्कपिञ्जरगात्राः, निष्पतन्ति स्म। तं गन्धयुक्तं दुर्गमं च गुहाद्वारं प्राप्ताः— सर्वे वानरश्रेष्ठाः विस्मयसंभ्रान्ताः अभवन्; तस्य गुहायाः संदिग्धाः च। तथापि, हृष्टाः उत्साहयुक्ताः बलिनः ते प्रविविशुः, बहुप्राणिसंकीर्णं, राक्षसराजगृहसदृशं स्थानम्। सा गुहा भीषणा, दुःखदर्श्या, दुर्गमाप्रवेश्या च आसीत्; तत्र पवनात्मजः पर्वतशृङ्गसमः हनुमान् वानरान् प्रोवाच— "दक्षिणदिशं पर्वतविभागैः विचिन्वामः। वयं सर्वे श्रान्ताः, मैथिलीं न पश्यामः। परन्तु अस्मात् गुहात् हंसाः बकाः सारसाः निष्क्रमन्ति स्म। जलार्द्राः चक्रवाकाः सर्वतो निष्पतन्ति—नूनं अत्र जलं अस्ति, कूपः वा सरः वा। गुहाद्वारे च वृक्षाः पुष्टाः तिष्ठन्ति।" इति उक्त्वा, सर्वे तां तमसि संवृतां गुहां प्रविशन्ति स्म। ते वानराः तत्र चन्द्रार्करहितं स्थानं दृष्टवन्तः, रोमाञ्चिताः अभवन्; तत्र सिंहव्याघ्रपक्षिपशून् अपि दृष्टवन्तः। व्याघ्रसदृशाः वानराः तमसि गुहां प्रविशन्तः, दृष्टिः न प्रवर्तते, तेजः बलं च न। तेषां दृष्टिः तमसि वातवत् गच्छति स्म; वानरगजाः शीघ्रं गुहां प्रविशन्ति स्म। ते तत्र उज्ज्वलमनोरमं देशं दृष्टवन्तः, सर्वथा उत्तमम्; तत्र भीमायां गुहायां, बहुवृक्षसंवृतायाम्। परस्परं आलिङ्ग्य, एकयोजनमन्तरं गताः, मन्दाः, पिपासिताः, मोहिताः जलस्य अन्वेषणाय। तत्र किञ्चित्कालं विचरन्तः, श्रमपरिश्रान्ताः वानराः कृशमुखाः अभवन्। ते वीराः, प्राणेषु निराशाः सन्तः, यदा प्रकाशं दृष्टवन्तः, तदा तं स्थानं सान्त्वं तमोवर्जितं प्राप्तवन्तः, यत्र वनं शोभते स्म। एवं वानराः, प्रयत्नं न जहित्वा, दक्षिणदिशं विन्ध्यं च विचिन्वन्तः, दुर्गमृक्षगुहायां प्रविश्य, जलस्य अन्वेषणाय, आशां न जहुः, श्रान्ताः अपि सन्तः, अन्ते प्रकाशयुक्तं वनं दृष्टवन्तः।