अथ वानराः क्लान्तिम् उत्सृज्य पुनः कण्टकितं वनं विचिन्वन्तु इति समादिश्य, सर्वे अपि वनं सम्यग् अन्वेष्टुम् आरब्धवन्तः। यः कश्चित् प्रयत्नशीलः स एव कर्मणः फलम् पश्यति, क्लेशे पतितः तु किमपि सिद्धिं न प्राप्नोति इति अपि प्रतिपादितम्। सुग्रीवः राजा कोपसम्पन्नः, दण्डे च कठोरः, अतः वानराः सदा तं महात्मानं रामं च सम्यक् भीताः स्युः इति स्मारयित्वा, हितार्थं इदं उक्तम्, यद्येषा वः रोचते तर्हि क्रियताम्, अन्यत् यद्युपयुक्तं भवेत् तत् सर्वे वानराः वदन्तु इति उक्तम्। अथाङ्गदस्य वचनं श्रुत्वा गन्धमादनः, श्रमात् तृषार्तः सन् अपि, स्पष्टया वाचा प्रत्युवाच—अङ्गदस्य यदुक्तं तत् एवोचितं, हितं च प्रियं च, तस्मात् तस्य वचनं क्रियताम्। पुनः पर्वतान् गुहाः शिलाः निर्जनवनानि शैलनद्यः च विचिन्वामः इति निश्चित्य, ये स्थानानि महात्मना सुग्रीवेण निर्दिष्टानि, तानि सर्वे मिलित्वा अन्वेष्टव्यानि इति निश्चित्य, वीर्यवन्तः ते वानराः पुनरुत्थाय दक्षिणां दिशं विन्ध्यकाननसमृद्धां विचिन्वन्तः प्रस्थिताः। ते वानराः दिव्यं रजतशैलम् आरोहन्ति, यः शरद्भ्रमेव शोभते, बहुपर्वतगुहायुतं तं शैलम्। सीतां द्रष्टुम् इच्छन्तः श्रेष्ठवानराः तत्र लोध्रवनं सप्तपर्णिकानां च वनानि विचिन्वन्ति। शिखरम् आरोह्य, श्रान्ताः सन्तः, रामस्य प्रियतमा वैदेही न दृष्टा। किं तु, बहुगुहायुतं तं शैलम् दृष्ट्वा, सर्वतः निरीक्षन्तः वानराः तं पर्वतम् आरोहन्ति। अथ भूमौ अवतीर्य, क्लान्ताः चित्तश्चलिताः, क्षणं तत्र वृक्षस्य मूलम् आश्रित्य तिष्ठन्ति। क्षणमुपविश्य, विश्रान्ताः, क्लेशं किञ्चित् शमयित्वा, पुनः दक्षिणां दिशं सम्यगन्वेष्टुम् उद्यताः। हनूमत्प्रधाना ये वानरश्रेष्ठाः, विन्ध्यं आधारं कृत्वा, सर्वतो विचिन्वन्तः प्रस्थिताः। शृणुत किष्किन्धाकाण्डे श्रीमद्वाल्मीकीये रामायणे पञ्चाशत्तमः सर्गः। तत्र हनूमता तारा अङ्गदेन च सह विन्ध्यस्य गुहाः घनानि च वनानि विचिन्वन्ति। तत्र पर्वते सर्वत्र सिंहव्याघ्रनिवासिताः गुहाः, दुर्गमाः प्रपाताः महाप्रवाहयुक्ताः च दृश्यन्ते। ते तस्य पर्वतस्य दक्षिणपश्चिमशिखरं प्राप्तवन्तः, तत्रैव निवसन्तः कालं यापयन्ति। स क्षेत्रं दुःखेन विचिन्तुं शक्यं, विशालं, गुहागुल्मसमाकुलं, तत्र वातात्मजः सर्वं पर्वतं विचिन्वन् आसीत्। तेषां मध्ये गजः गवाक्षः गवयः शरभः गन्धमादनः च पृथक् पृथग् स्थिताः, किन्तु न दूरम्। तत्रैव मैन्दः द्विविदः हनुमान् जाम्बवान् अङ्गदः कुमारः तारा च वनचारी आसन्। दक्षिणदिशि पर्वतश्रृङ्गच्छन्नानि देशानि विचिन्वन्तः, ते एकां विवृतां गुहां ददृशुः। सा दुर्गमृक्षेति ख्याता गुहा, राक्षससंरक्षिता, क्षुधातृषार्ताः श्रान्ताश्च जलार्थिनः तामुपसंपेदिरे। ते तां महतीं गुहां लतान्वितां वृक्षैः आच्छादितां दृष्टवन्तः, तत्र बकाः हंसाः सारसाश्च निर्गच्छन्ति स्म। चक्रवाकाः अपि तत्र, जलार्द्राः, पङ्कजरेणुना रक्ताङ्गाः, तां सुरभिं दुर्गमां गुहां प्राप्तवन्तः। तत्र वानरश्रेष्ठाः विस्मयभययुक्ताः अभवन्, तां गुहां संशयं जग्मुः। तथापि प्रमुदिताः उत्साहयुक्ताः बलिनः ते प्रविशन्ति स्म, बहुविहगमृगसंकीर्णं राक्षसराजधामसमं स्थानम्। सा गुहा भयानका, दुर्दर्शा, सर्वथा दुर्गमवर्तिनी इव दृश्यते स्म। तत्र हनुमान् पर्वतशृङ्गसमन्यः, काननविशारदः, वानरान् इदं उवाच—"दक्षिणदिशि पर्वतश्रृङ्गच्छन्नानि देशानि विचिन्वामः। वयं सर्वे क्लान्ताः, मैथिली न दृश्यते, किं तु अस्याः गुहायाः बहिर्हंसाः बकाः सारसाश्च निर्गच्छन्ति। जलार्द्राः चक्रवाकाः सर्वतः पतन्ति, नूनं अत्र कूपो वा तडागं वा जलमस्ति। अस्याः गुहायाः द्वारे समृद्धवृक्षाः तिष्ठन्ति।" इति उक्त्वा, सर्वे तां तमसा आवृतां गुहां प्रविशन्ति। तत्र वानराः न चन्द्रं न सूर्यं पश्यन्ति, रोमाञ्चं जग्मुः, तत्र सिंहाः विविधमृगविहगाश्च दृश्यन्ते। व्याघ्रवद्वानराः तां तमसा संवृतां गुहां प्रविशन्ति, न दृष्टिः न तेजः न बलं तेषां प्रवर्तते। तेषां दृष्टिः तमसि वातवत् सञ्चरति, वानरगजाः शीघ्रं गुहां प्रविशन्ति। ते तत्र प्रकाशवन्तं रमणीयं सर्वतोत्तमं देशं दृष्टवन्तः, तस्मिन भयंकारे गुहायां विविधवृक्षसमाकुले, परस्परं आलिङ्ग्य, एकयोजनपरिमाणं मार्गं गच्छन्तः, म्लानाः तृषार्ताः भ्रमितचित्ताः जलं अन्विष्यन्ति। तत्र किञ्चित्कालं निःश्रमं विचरन्तः, वानराः कृशाः क्लान्तमुखाः श्रमात्ययेन पीडिताः अभवन्।