ककुत्स्थकुलोत्पन्नः श्रीरामः धर्मज्ञं विश्वामित्रं पप्रच्छ—“भगवन्, का कारणेन लोकरक्षिणी गङ्गा त्रिपथगा जाता? कथं सा ख्यातिमती सरितां श्रेष्ठा त्रिधा प्रवहति, त्रिपथगा इति प्रसिद्धा च कथं जाता?” एवमुक्ते तेन, तपोबलसम्पन्नः विश्वामित्रः मुनिसङ्घस्य मध्ये सम्पूर्णं चरितं कथयामास। “पुरा, हे राम, महातपस्वी शितिकण्ठः नवविवाहितः आसीत्। तदा भगवान् महादेवः नीलकण्ठः, देवीं दृष्ट्वा, तया सह रममाणः, शतं दिव्यानि वर्षाणि यथाकालं व्यतीयाय। तथापि, हे राम, पुत्रः न जातः। तदा सर्वे देवाः ब्रह्मणा प्रमुखेन सह, चिन्तायाम् अगच्छन्। ‘यदि कश्चिदत्र उत्पद्यते, तं को धर्तुं शक्नोति?’ इति चिन्तयित्वा, सर्वे देवाः प्रणम्य, ईश्वरं वाक्यम् ऊचुः—‘देवदेव, महेश्वर, लोकहिते रतः, नमस्कारेण त्वं अस्माकं प्रीतिं कुरु। त्वदीया शक्तिः ब्रह्मतपसा युक्ता, यः सृष्ट्यर्थं उत्पन्नः, तां संयम्य तपः कुरु। त्रैलोक्यहिताय, शक्तौ शक्तिं संयम्य, लोकान् रक्ष; लोकान् निर्जनान् मा कुरु।’ देववचनं श्रुत्वा, भगवान् सर्वलोकनाथः ‘एवमस्तु’ इति प्रत्युवाच, पुनः वचनमिदं प्रोक्तवान्—‘शक्त्या सह शक्तिं संयस्य, अहं लोकान् शमयिष्यामि। एषा परमाशक्तिः मम, या स्थानेन चलिता—कः तां धारयिष्यति? उत्तमाः देवाः एतत् वदन्तु।’ एवं उक्ते, देवाः वृषध्वजं प्रत्युवाचुः—‘यत् त्वया अद्य उत्पन्नं तेजः, तत् भूमिः धारयिष्यति।’ तदा तेन उक्तः महादेवः, स्वं महत्तेजः विमुञ्चन्, भूमिं गिरिप्रस्थं वनानि च तेन पूरयामास। ततः पुनः देवाः अग्निं प्रति वचः ऊचुः—‘त्वं महाशक्तिमान्, वायुसहितः, प्रविश।’ तदा अग्निना पुनः पूरिता, श्वेतपर्वतः दिव्यं सरवनं च अग्निसूर्यसमप्रभं समुत्थितम्। तत्र अग्निसम्भवः महातेजाः कार्त्तिकेयः जातः। तदा देवाः मुनिसङ्घैः सह, उमाशिवौ पूजयामासुः। ते भक्त्या पूजितौ, तेषां मनः परमसन्तुष्टम्। तदा, हे राम, पार्वती देवीनाम् उवाच—क्रोधेन, रक्तलोचना, सर्वान् शशाप—‘यतः अहं पुत्रार्थं संयता, तस्मात्, यूयं स्वपत्नीषु पुत्रान् न जनयिष्यथ; अद्य प्रभृति, पत्न्यः वन्ध्याः स्युः। एवं शप्त्वा, सा भूमिं अपि शशाप—‘हे पृथिवि, त्वं एकरूपा न भविष्यसि; बहुपत्नीकृताः स्युः। चित्तमोहिता त्वं, पुत्रसुखं न प्राप्स्यसि, यतः मम पुत्रं न वाञ्छसि, मां च कुपितां कृतवती।’ सर्वान् देवान् शप्त्वा, तदा देवेशः वरुणपालितं देशं जगाम। तत्र गत्वा, हिमवत्प्रसूतशिखरे, पार्वत्या सह, महादेवः तपः अकरोत्। एवं, हे राम, पार्वतीदुहिता एतत् चरितं कथितवती। अधुना, लक्ष्मणेन सह, गङ्गायाः उत्पत्तिं शृणु। तस्मिन्नन्तरे, यदा महेशः तपः अकरोत्, तदा देवा इन्द्राग्निप्रमुखाः ब्रह्माणं जग्मुः, सेनापतेः कामनया। सर्वे देवाः प्रणम्य, ब्रह्माणं वचनमूचुः—‘भगवन्, यं सेनापतिं त्वं नियुक्तवान्, सः स्वपत्नीया सह घोरं तपः करोति। यत् लोकोपकारार्थं कर्तव्यमस्ति, तत् त्वया विधेयम्; त्वं अस्माकं परमाश्रयः।’ तद्वाक्यं श्रुत्वा, ब्रह्मा अमृतान् सौम्यवचनैः सान्त्वयन्, एवमुवाच—‘या पार्वत्या उक्तं, सा साध्वी, न स्त्रीषु पतिषु पुत्रोत्पत्तये युक्तम्; सा शुद्धा, सत्यं च। एषा दिव्या गङ्गा, यत्र अग्निना पुत्रः जनिष्यते, सेनापतिर्भविता, शत्रुनाशनः। हिमवत्प्रसूतया ज्या गङ्गा, तं पुत्रं पूजयिष्यति, सः उमया अपि निःसंशयं पूजितः भविष्यति।’ इत्येवमुक्त्वा, सर्वे देवाः तुष्टाः, ब्रह्माणं प्रणम्य, पूजयामासुः। ततः सर्वे देवा कैलासं रत्नमण्डितं जग्मुः। तत्र, पुत्रार्थं, अग्निं नियुक्तवन्तः—‘देव, अस्माकं कार्यं कुरु; तेजः गङ्गायां विमुञ्च।’ अग्निः देववचनं प्रतिश्रुत्य, गङ्गां समुपेत्य उवाच—‘देवि, गर्भं धारय; एष देवेषु प्रियः।’ तद्वचनं श्रुत्वा, सा दिव्यरूपां धारयामास; तस्याः महिमानं दृष्ट्वा, अग्नेः तेजः सर्वतो व्यसृतम्। ततः, हे रघुनन्दन, अग्निना सर्वतः अभिषिक्तायां तस्यां, गङ्गायाः सर्वे प्रवाहाः पूर्णाः अभवन्। एवं, हे राम, गङ्गायाः त्रैपथ्यं, तस्याः दिव्यस्रोतसः प्रादुर्भावं, देवकृतं कार्यं च, विश्वामित्रः तपोबलसम्पन्नः तुभ्यं सम्यक् आख्यातवान्।