वालीपुत्रेण प्रहारेण दैत्यः भूमौ पतितः, तस्य मुखात् रक्तं स्रवत्, शैलः पतितः इव दृश्यते। तस्मिन् दैत्ये मृते विजयी वानराः पर्वतगुहाः सम्यक् अन्वेष्टुम् आरभन्त। सर्वत्र अन्वेषणं कृत्वा, ते सर्वे वनवासिनः अन्याम् भीषणां पर्वतगुहां प्रविश्य, अन्वेषणानन्तरं श्रान्ताः बहिः निर्गत्य, एकान्ते वृक्षस्य अधः दुःखिताः उपविशन्ति। ततः शृणु एकोनपञ्चाशत्तमं सर्गम्। तदा अङ्गदः, बुद्धिमान् श्रान्तः च, समस्तवानरान् शनैः प्रोत्साह्य, इदं वचनम् अब्रवीत्—वनानि, पर्वतानि, नद्यः, दुर्गाणि, गुहाः च, सर्वाणि सम्यक् अन्वेष्टानि। सर्वत्र अन्वेषणं कृत्वा अपि, न जनकात्मजां न तां दुष्टदैत्यान् यः सीतां हृतवान्, दृष्टवन्तः। दीर्घः कालः गतः, सुग्रीवः राजन् तीक्ष्णाज्ञः; अतः सर्वे मिलित्वा सर्वदिशः अन्वेष्टव्यम्। आलस्यं, शोकं, निद्रां च त्यक्त्वा, सीतायाः अन्वेषणं कुर्यात् येन जनकनन्दिनी दृष्टुं शक्यते। धैर्यं, कौशलं, अविजितचित्तम् यः धारयति, तस्य कर्मसिद्धिः भवति; अतः एषः उपदेशः मया कृतः। अपि च, वनवासिनः श्रान्तिं त्यक्त्वा पुनः समस्तं वनं अन्वेष्टुं यत्नं कुर्वन्तु। यः प्रयत्नं न त्यजति, तस्य कर्मफलम् अवश्यं दृश्यते; परन्तु यः शोकं उपगच्छति, तस्य सिद्धिः न सम्भवति। सुग्रीवः राजा क्रोधी, कठोरदण्डधारी; वानराः, तं च महात्मानं रामं च सदा भीष्यन्तु। हितार्थम् एतत् उक्तम्; यदि वः रोचते, तत् कार्यम्; यदि किमपि उपयुक्तम् अस्ति, तद् वानरैः सर्वैः उक्तव्यम्। अङ्गदस्य वचनं श्रुत्वा, गन्धमादनः तृष्णा-श्रमात् क्लान्तः, स्पष्टं वचनम् अब्रवीत्—यद् अङ्गदेन उक्तम्, तत् वः हितम्, प्रियं च; तस्य वचनं कार्यम्। पुनः पर्वतानि, गुहाः, शिलाः, निर्जनवनानि, पर्वतनद्यः च अन्वेष्टव्यम्। ये स्थानानि महात्मना सुग्रीवेन निर्दिष्टानि, तानि सर्वे मिलित्वा वनं पर्वतदुर्गाणि च अन्वेष्टुं यत्नं कुर्वन्तु। ततः महाबलवनराः पुनः उत्थाय दक्षिणदिशं, विन्ध्यवनैः घनानि, अन्वेष्टुम् आरभन्त। वानराः शोभनं रजतपर्वतं, शरद्भिः मेघैः सदृशं, शिखरगुहायुतं आरोहन्ति। सीतां द्रष्टुम् इच्छन्तः, श्रेष्ठवानराः तत्र लोढ्रवनानि सप्तपर्णवनानि च अन्वेषन्ति। शिखरं आरोह्य, श्रान्ताः महाबलाः रामस्य प्रिया वैदेही न दृष्टवन्तः। पर्वतं गुहायुतं दृष्ट्वा, वानराः तं पर्वतं समन्तात् अन्वेष्य आरोहन्ति। ततो भूमौ अवतीर्य, श्रान्ताः, मनः क्लान्तं, वृक्षस्य अधः क्षणं तिष्ठन्ति। क्षणं विश्रान्त्य, श्रान्तिः किञ्चित् शमिता, पुनः दक्षिणदिशं समस्तं अन्वेष्टुम् आरभन्ति। तदा हनुमता अग्रे, श्रेष्ठवानराः विन्ध्यं आरभ्य सर्वत्र अन्वेष्टुम् प्रस्थिताः। शृणु पञ्चाशत्तमं सर्गं श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे, किष्किन्धाकाण्डे। हनुमान् वानरः, तारया अङ्गदेन च सह, विन्ध्यस्य गुहाः घनानि च अन्वेषयामास। तत्र सर्वत्र सिंहव्याघ्रनिवासिताः गुहाः, तीक्ष्णजलप्रपातयुक्ताः शैलः च आसन्। तेषां तत्र वासे, पश्चिमदिश्यां पर्वतशिखरं प्राप्तवन्तः, कालः तत्र गतः। तद् प्रदेशः दुर्गमः, गुहायुतः, घनवान्, विस्तीर्णः; तत्र मारुतसुतः समस्तं पर्वतं अन्वेषयामास। पृथक् स्थिताः, परस्परं न दूराः, गजः, गवाक्षः, गवयः, शरभः, गन्धमादनः च आसन्। मैन्दः, द्विविदः, हनुमान्, जाम्बवान्, अङ्गदः कुमारः, तारा वनवासिन्, अपि तत्र आसन्। दक्षिणदिश्यां पर्वतप्रदेशं अन्वेष्य, वानराः खुलां गुहां दृष्टवन्तः। सा दुर्गमृक्षाख्या गुहा, दैत्येन रक्षिता, तृष्णा-श्रमात् पीडिताः, जलम् अन्वेष्य, ताम् समीपं गतवन्तः। तां गुहां लतावृक्षैः आवृतां दृष्ट्वा, तत्र बकाः, हंसाः, सारसाः निर्गच्छन्ति स्म। तत्र चक्रवाकाः जलात् क्लिन्नाः, पद्मधूलिपिङ्गिताङ्गाः, तत्र सुगन्धितां दुर्गमां गुहां प्राप्तवन्तः। श्रेष्ठवानराः विस्मय-चिन्तायुताः अभवन्; ते वानरश्रेष्ठाः तस्य गुहायाः विषये संशयं प्राप्तवन्तः। तथापि, हृष्टाः बलयुक्ताः, महाबलाः तां गुहां प्रविश्य, अनेकजीवसमाकीर्णां, दैत्येश्वरगृहसदृशीं, अन्वेषयामासुः। सा गुहा भीषणा, दुर्गमा, सर्वथा दुर्गमप्रवेश्या इव दृश्यते; तदा मारुतसुतः हनुमान् शिखरसमः तस्य गुहायाः प्रवेशं कृतवान्।