तत्र तु रम्याः सुरभिगन्धिन्यः पुष्पवन्त्यः कानन्यः दृष्टिगोचरमागताः, याः मधुभिः न स्पृष्टाः। तत्रैव कश्चन महर्षिः कण्डुर्नाम, सत्यवाक् तपोबलसम्पन्नश्च, निवसति स्म। स महातपाः, दारुणव्रतानुष्ठानपरायणः, दुर्निवार्यश्च स्वव्रतेन, तस्मिन्नेव वने दशवर्षीयः तस्य पुत्रः, मृत्युकाले प्राप्ते, अन्तर्धानमगच्छत्। तस्य पुत्रस्य नाशेन स महर्षिः धर्मनिष्ठः कोपाविष्टः सन्, तद्वनं महदशापयत्। तद्वनं शापात् शून्यमभवत्, अगम्यम्, विहीनं मृगद्विजैः। तस्मात् तस्मिन्वने पर्वतगुहायां च सीतायाः अन्वेषणं कर्तव्यमिति निश्चित्य, सर्वे वानराः संहतचित्ताः नद्याः स्रोतांसि पर्वतगुहाश्च विचिन्वन्ति स्म। किन्तु तत्रापि ते महात्मानः जनकात्मजानं न दृष्टवन्तः। नापि तं हरणकर्तारं रावणं दृष्टवन्तः, यः सुग्रीवस्य रोचनीयमाचरितवान्। ततो भीमं तं लतागुल्मसमावृतं देशं प्रविश्य, ते वानराः भीषणं निर्भयं राक्षसं दृष्टवन्तः। तम् अद्भुतरूपं राक्षसं पर्वतसमं दृष्ट्वा, सर्वे वानराः भयभीता विव्यथुः। तं दृष्ट्वा बलवान् राक्षसः सर्वान् वानरान् दृष्ट्वा 'दुरन्तरिताः यूयं' इति व्याहरत्। स राक्षसः कोपसंरक्तः, मुष्टिं समुत्पाट्य, तान् प्रति धावितवान्। तदा वालिसुतः अङ्गदः सहसा तम् आहतवान्। तं रावणमिति ज्ञात्वा अङ्गदः तं तलेन प्रहारं चकार। वालिसुतेन ताडितः स राक्षसः भूमौ पतितः, मुखात् रक्तं वमन्, पर्वत इव पतितः। तस्मिन् मृतराक्षसि, विजितवन्तः वानराः पर्वतगुहाः सम्यक् विचिन्वन्। सर्वत्र विचित्य, ते सर्वे वनचरा अन्यां भीमां पर्वतगुहां प्रविश्य, अन्वेषणात् क्लान्ताः बहिः निर्गत्य, एकस्मिन् वृक्षे एकत्र समागम्य, शोकसन्तप्ताः, निःशब्दे समासते स्म। एवं चतुश्चत्वारिंशत्तमे सर्गे समाप्ते, नवचत्वारिंशत्तमं सर्गं शृणु। तदा अङ्गदः प्राज्ञः क्लान्तः च, सर्वान् वानरान् सौम्यया वाचा सान्त्वयन् इदं वचनं उवाच। 'वनानि, पर्वतानि, नद्यः, दुस्तराणि घनानि च देशाः, कन्दराः पर्वतगुहाश्च — सर्वाणि सम्यक् विचिन्वन्तः स्म। तथापि सर्वत्र विचिन्वन्, न जनकात्मजानं दृष्टवन्तः, नापि तं पापं राक्षसं सीताहरणकर्तारं। दीर्घः कालः अतीतः, सुग्रीवश्च तीक्ष्णशासनः राजा; अतः सर्वे मिलित्वा सर्वदिशं पुनरपि विचिन्वन्तु। निद्रां, शोकं, आलस्यं च त्यक्त्वा, तथा विचिन्वन्तु यथा जनकात्मजां दृष्टुं शक्नुमः। श्रुतं हि, धैर्यं, कौशलं, अविचलितमनश्च, कार्यसिद्ध्यै कारणानि; अतः एतद् वः कथयामि। अपि च, वनचरा इदं कठिनं वनं पुनरपि विचिन्वन्तु, श्रमं त्यक्त्वा, सर्वे च वनं पुनः विचिन्वन्तु। निश्चितं, ये यत्नशीलाः, ते कर्मणां फलं पश्यन्ति; यः तु विषादे पतति, तस्य सिद्धिः न सम्भवति। सुग्रीवः राजा क्रुद्धः, दण्डश्च अतिदारुणः; अतः सर्वे यूयं तं च महात्मानं रामं च सदा भीताः स्युः। एतत् वः हिताय उक्तं; यदि रोचते, तर्हि कर्तव्यम्; यदि किमपि उचितं, तर्हि सर्वे वानराः कथयन्तु।' अङ्गदवचनं श्रुत्वा, गन्धमादनः पिपासया श्रमेण च क्लान्तः, प्रशस्तया वाचा प्रत्युवाच — 'यद् अङ्गदेन उक्तं, तत् युक्तमेव; हितं च प्रियम् च; तस्मात् तस्य वचनं कार्यम्। पुनः पर्वतान्, गुहाः, शिलाः, शून्यानि वनानि, पर्वतनद्यः च विचिन्वाम। ये स्थानानि महात्मना सुग्रीवेण निर्दिष्टानि, तानि सर्वे मिलित्वा वनं पर्वतदुर्गाणि च विचिन्वन्तु।' ततः बलिनः वानराः पुनः उत्तिष्ठन्ति स्म, दक्षिणां दिशं, विंध्यवनसमृद्धां, विचिन्वन्तः। वानराः शोभनं राजतपर्वतं, शरदभ्रसदृशं, शिखरगुहायुतं च आरोहन्ति स्म। सीतां द्रष्टुम् इच्छन्तः, ते वानरश्रेष्ठाः तत्र लोध्रवनानि सप्तच्छदवनानि च विचिन्वन्ति स्म। शिखरमधिरुह्य, ते वीराः क्लान्ताश्च, न वैनदीं रामपत्नीं दृष्टवन्तः। पर्वतं बहुगुहं दृष्ट्वा, वानराः तं पर्वतं आरोहन्ति स्म, सर्वतो दृष्ट्वा विचिन्वन्ति च। ततो भूमौ अवतीर्य, क्लान्ताः, चित्तश्च शिथिलम्, वृक्षस्य अधः क्षणं तस्थुः। विश्राम्य क्षणम्, श्रमं किञ्चित् शमयित्वा, पुनः दक्षिणां दिशं सर्वतो विचिन्वन्तः। ततः हनुमत्प्रमुखाः वानरश्रेष्ठाः, विंध्यं आधारं कृत्वा, सर्वतः अन्वेषणं चक्रुः। एवं पञ्चाशत्तमे सर्गे प्रास्ताविके, श्रीमद्रामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, शृणु। हनुमान् तु तारया अङ्गदेन च सह, विंध्यस्य गुहाः घनानि च विचिन्वन्। तत्र सर्वत्र सिंहव्याघ्रनिवासिताः गुहाः, दुर्गाणि, महाप्रपातयुतानि च पर्वते दृश्यन्ते स्म। ते विंध्यस्य दक्षिणपश्चिमशिखरमुपगम्य, तत्रैव निवसन्तः, कालं यापयन्ति स्म। एवं वानराः, सर्वतो विचिन्वन्तः, श्रान्ताः, दुःखिताः, किन्तु कार्यसिद्ध्यर्थं पुनः पुनः यत्नं कुर्वन्तः, सीतायाः मार्गणाय अनवरतं प्रयत्नं चक्रुः।