ते वानराः पर्वतशिखराणि, नदीदुर्गाणि, सरांसि, महावृक्षान्, विविधवनानि, पर्वतान्, वनवृक्षांश्च विचिन्वन्तः सर्वदिशं वीक्षयन्ति। सर्वे वीर्यवन्तः वानराः सर्वदिशं अन्वेषणं कृत्वा जनकस्य कन्यां सीतां न दृष्टवन्तः। अन्वेषणकाले त एव दुर्धर्षाः मूलानि फलानि च विविधानि उपभुञ्जानाः यत्र कुत्रचित् स्थितवन्तः। सा प्रदेशः विशालः दुर्गमः च गुहाभिः घनवनैः च पूर्णः, निर्जलः, शून्यः, भयङ्करदर्शनः च आसीत्। तैः तादृशानि वनानि अपि अन्वेषितानि, तदा तैः दुःखितैः सा प्रदेशः अपि विशालः दुर्गमः गुहाभिः घनपादपैः च पूर्णः दृष्टः। ततः तं देशं परित्यज्य सर्वे वानरश्रेष्ठाः निर्भयाः अन्यं दुर्गमं प्रदेशं प्रविशन्ति। तत्र वृक्षाः फलानि व्यर्थं धारयन्ति, पुष्पहीनाः, पत्रहीनाः च; नद्योऽपि शुष्काः, मूलानि दुरुपलब्धानि। तत्र न महिषाः, न मृगाः, न गजानि; न व्याघ्राः, न पक्षिणः, न अन्यानि वनजीवाः। न वृक्षाः, न औषधयः, न लताः, न तृणानि; केवलं भूमौ पद्मसरांसि सन्ति, यत्र सुमनः पद्मानि विकसन्ति, श्यामलपत्राणि च सन्ति। तानि सरांसि रम्यदर्शनीयानि, सुरभिगन्धानि, न तु मधुकृतः स्पृष्टानि; तत्र महर्षिः कण्डु नाम्ना, सत्यवादी, तपोधनः निवसति। स महातपस्वी, अतिदुर्धर्षः, निश्चलव्रती; तस्य वने दशवयस्कः पुत्रः विनष्टः, मृत्युं प्राप्नुवन्। तस्य पुत्रस्य विनाशे महर्षिः धर्मनिष्ठः क्रुद्धः तद् वनं महद् शप्तवान्। ततः तत् वनं निर्जनं, दुष्प्रवेश्यम्, पशुपक्षिहीनं अभवत्; तस्मात् वनस्य पार्श्वेषु पर्वतगुहासु च अन्वेषणं कर्तव्यम्। तैः वानरैः एकाग्रचित्तैः नदीस्रोतांसि पर्वतगुहाः च अन्वेषिताः; तत्रापि तैः महात्मभिः जनकस्य कन्या न दृष्टा। न तु रावणः अपहर्ता दृष्टः, यः सुग्रीवस्य प्रियं कृतवान्। तद् भयङ्करं लतागुल्मसम्पन्नं प्रदेशं प्रविश्य, तैः वानरैः भीषणः निर्भयः राक्षसः दृष्टः। तं राक्षसं पर्वतसदृशं दृष्ट्वा सर्वे वानराः भयात् पृष्ठगमनं कृतवन्तः; तदा स शक्तिमान् राक्षसः सर्वान् वानरान् दृष्ट्वा 'यूयं विपथगाः' इति उवाच। स क्रुद्धः तान् प्रति वेगेन आयात्, मुष्टिं उच्चालयन्; तदा वालिसुतः अङ्गदः तं आकस्मात् प्रहारं कृतवान्। रावणं तं ज्ञात्वा अङ्गदः तं तलेन आघातयत्। वालिसुतप्रहारेण राक्षसः भूमौ पतितः, मुखात् रक्तं वमन्, पर्वतपतितः इव। तस्मिन् राक्षसः मृते, विजयी वानराः पर्वतगुहासु सर्वत्र अन्वेषणं कृतवन्तः। सर्वत्र अन्वेषणं कृत्वा, सर्वे वनवासिनः अन्यां भीषणां पर्वतगुहां प्रविश्य, अन्वेष्य, क्लान्ताः बहिः निष्क्रान्ताः, एकान्ते वृक्षस्य अधः दुःखिताः उपविशन्ति। अथ नवचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। तदा अङ्गदः प्रज्ञावान्, श्रान्तः, सर्वान् वानरान् सान्त्वयन् इदं वचनं उवाच। वनानि, पर्वतानि, नद्यः, सर्वाणि दुर्गाणि, गुहाः, पर्वतगर्ताः—सर्वं विचिन्तम्। सर्वत्र अन्वेषणं कृत्वा अपि, न जनकात्मजां, न तं दुष्टं राक्षसं दृष्टवन्तः। दीर्घः कालः अतीतः, सुग्रीवः क्रूराज्ञः राजा; तस्मात् सर्वे समागत्य सर्वदिशं अन्वेषणं कुर्यात्। आलस्यं, शोकं, निद्रां च त्यक्त्वा, तादृशं अन्वेषणं कुर्यात् यथा जनकस्य कन्यां द्रक्ष्यामः। धैर्यं, कौशलं, अप्रतिकूलचित्तं च सफलताम् अवहन्ति; तस्मात् एतत् वचनं उक्तवान्। अद्यापि वनवासिनः तं दुर्गं वनं श्रमं त्यक्त्वा पुनः सर्वं वनं अन्वेषयन्तु। निश्चितं, यः प्रयत्नं करोति, स फलं पश्यति; यदि निराशः भवति, तत्र सिद्धिः न भवति। सुग्रीवः राजा क्रुद्धः, कठोरदण्डधरः; वानराः, तं च महात्मानं रामं च सदा भीताः भवेत्। एतत् हिताय उक्तं; यदि रोचते, तत् क्रियताम्। यदि किञ्चित् उचितं अस्ति, सर्वैः वानरैः उक्तं भवेत्। अङ्गदस्य वचनं श्रुत्वा गन्धमादनः स्पष्टवचनं प्रत्युवाच, श्रान्तः, तृषार्तः च। यद् अङ्गदेन उक्तं, तद् उचितं, हितकरं च; तस्य वचनं क्रियताम्। पर्वतानि, गुहाः, शिलाः, निर्जनवनानि, पर्वतनद्यः च पुनः अन्वेषयामः। यानि स्थानानि महात्मना सुग्रीवेन निर्दिष्टानि, सर्वे वनानि पर्वतदुर्गाणि च अन्वेषयन्तु। ततः ते महाबलाः वानराः पुनः उत्थाय दक्षिणदिशं अन्वेषयन्ति, विन्ध्यवनैः घनानि। वानराः शोभनं रजतपर्वतं आरोहन्ति, शरद्भास्करमेखलसदृशं, शिखरगुहासम्पन्नम्। सीतां द्रष्टुम् इच्छन्तः वानरश्रेष्ठाः तत्र रम्यं लोध्रवनं सप्तपत्रवनं च विचिन्वन्ति।