सर्वे वानरश्रेष्ठाः महदूरं गत्वा विंध्यपर्वतस्य गुहाः घनानि च वनानि विचिन्वन्ति स्म। ते पर्वतशिखराणि, नदीदुर्गाणि, सरांसि, महावृक्षान्, विविधवनानि, पर्वतान्, वनवृक्षान् च यथावत् अन्वेष्टुम् आरब्धवन्तः। सर्वे वीर्यवन्तः वानराः सर्वतः विचिन्वन्तः जनकात्मनाम् सीताम् न दृष्टवन्तः। अन्वेषणकाले ते दुर्धर्षाः मूलानि फलानि च विविधानि उपभुञ्जानाः, यत्रकुत्रचित् तस्थुः। तत् प्रदेशः विशालः, दुर्विचारः, गुहाभिः घनवनैः च पूर्णः, निर्जलः, शून्यः, भयानकदर्शनः च अभवत्। तानि वनानि अपि विचिन्वन्तः, बहुशः क्लान्ताः, तत् विशालं दुर्विचारं प्रदेशम् अपि गुहाभिः घनवनैः पूर्णं दृष्टवन्तः। ततः तं प्रदेशं परित्यज्य, सर्वे वानरनायकाः निर्भयाः अन्यं दुर्गमं प्रदेशम् प्रविशन्ति स्म। तत्र वृक्षाः फलानि व्यर्थं धारयन्ति, पुष्पहीनाः, पत्रहीनाः च; नद्यः शुष्काः, मूलानि दुरलभानि च। न तत्र महिषाः, न मृगाः, न गजान्, न व्याघ्राः, न पक्षिणः, न अन्ये वनजीवाः। न तत्र वृक्षाः, न ओषधयः, न लतानि, न तृणानि अपि; केवलं भूमौ पद्मवानि सरांसि, स्फुटितपद्मानि, श्यामपत्राणि च दृश्यन्ते। तानि सरांसि रम्याणि, गन्धयुक्तानि, अपि च मक्षिकाभिः अस्पृष्टानि; तत्र कण्डुर्नाम महर्षिः, सत्यवादी, तपस्वी, निवसति स्म। स महातपस्वी, अतिदृढव्रती, दुर्लङ्घ्यव्रतः; तस्मिन्नेव वने तस्य दशवर्षीयः पुत्रः विनष्टः, मृत्युपर्यन्तं नियतः। तस्य पुत्रस्य विनाशेन, स धर्मनिष्ठः महर्षिः क्रुद्धः, तद् महावनं सर्वं शप्तवान्। तत् वनं शून्यं, दुर्गमं, पशुपक्षिहीनं अभवत्; अतः तत्र वनसीमानि पर्वतगुहाः च विचिन्वीत। एकाग्रचित्ताः तत्र नदीस्रोतांसि पर्वतगुहाः च विचिन्वन्तः, तत्र अपि ते महात्मनः जनकात्मनाम् न दृष्टवन्तः। न अपि रावणं अपहर्तारं दृष्टवन्तः, यः सुग्रीवस्य प्रीतिकरं कर्म कृतवान्। ते वानराः तं भयङ्करं लताविटपैः घनं प्रदेशं प्रविश्य, भीषणं निर्भयम् राक्षसं अपश्यन्। राक्षसं दृष्ट्वा, पर्वतसमानं, सर्वे वानराः भयात् निवृत्तवन्तः; परन्तु स बलवान् राक्षसः सर्वान् वानरान् दृष्ट्वा, 'भ्रष्टाः यूयम्' इति उवाच। स क्रुद्धः, गद्गदं मुष्टिं उत्तोल्य, तेषां प्रति अभ्यधावत्; तदा वालिसुतः अङ्गदः तं सहसा ताडितवान्। रावणमिव तं विज्ञाय, अङ्गदः तं तलेन ताडितवान्। वालिसुतस्य प्रहारात् राक्षसः भूमौ पतितः, मुखात् रक्तं विसृज्य, पर्वतपातनमिव। राक्षसस्य मरणे, विजयी वानराः पर्वतगुहाः सर्वतः विशुद्ध्य विचिन्वन्ति स्म। सर्वत्र अन्वेष्य, सर्वे वनवासिनः अन्यां भीषणां पर्वतगुहां प्रविश्य, विचिन्व्य, क्लान्ताः बहिः निष्क्रान्ताः, वृक्षस्य अधः एकान्ते दुःखिताः समागम्य उपविविशुः। अथ श्रूयताम् एकोनपञ्चाशत्तमः सर्गः। तदा अङ्गदः, बुद्धिमान्, श्रान्तः, सर्वान् वानरान् सौम्यया वाचा प्रोत्साह्य, इदं उवाच। वनानि, पर्वतानि, नद्यः, दुर्गाणि, घनानि स्थानानि, कन्दराणि, पर्वतगुहाः च — सर्वं यथावत् विचिन्वितम्। सर्वत्र विचिन्वन्तः अपि, न जनकात्मनाम्, न तं दुष्टं राक्षसं दृष्टवन्तः, यः सीताम् अपहृतवान्। दीर्घः कालः गतः, सुग्रीवः क्रूराज्ञः राजा; अतः सर्वे मिलित्वा सर्वतः अन्वेषणम् कुर्यात्। जाग्रत्, दुःखं, निद्रां च त्यक्त्वा, जनकात्मनाम् सीतां यथा दृष्टुं शक्येत, तथा विचिन्वीत। धैर्यं, कौशलं, अजयचित्तं च कार्यसिद्धये कारणम्; अतः अहं वः इदं वदामि। अद्यापि वनवासिनः दुःखं त्यक्त्वा, पुनः सर्वं वनं विचिन्वन्तु। नूनं यः प्रयत्नं करोति, स फलं पश्यति; परन्तु यदि कोऽपि शोकं उपगच्छति, तस्य कार्यसिद्धिः न भवति। सुग्रीवः राजा क्रुद्धः, दण्डं कठोरं धारयति, हे वानराः; तं, महात्मानं रामं च सदा भीताः भवेत। इदं हिताय उक्तम्; यद् इच्छन्ति, तत् कुर्युः। यद् युक्तं, तत् सर्वैः वानरैः उक्तं भवतु। अङ्गदस्य वचनं श्रुत्वा, गन्धमदानः तृष्णया श्रान्तः, स्पष्टया वाचा प्रत्युवाच। यद् अङ्गदः उक्तवान्, तत् युक्तं, हितं च; तस्य वचनं कार्यम्। पुनः पर्वतानि, गुहाः, शिलाः, शून्यवनानि, पर्वतनद्यः च विचिन्वामः। यद् सर्वं सुग्रीवेन महात्मना निर्दिष्टं, तत्र सर्वे वनं पर्वतदुर्गाणि च मिलित्वा विचिन्वन्तु। ततः बलवन्तः वानराः पुनः उत्थाय, दक्षिणदिशं विंध्यवनैः घनां विचिन्वन्ति स्म। वानराः शश्वत् शरद्भिः मेघोपमं, शिखरगुहासम्पन्नं, रम्यं रजतपर्वतं आरोहन्ति स्म।