हनूमान् तु तारया चाङ्गदेन च सह, सुग्रीवेण निर्दिष्टं देशं शीघ्रं प्रति जगाम। स सर्वैः प्लवङ्गमश्रेष्ठैः सह दीर्घं पन्थानं गत्वा, विंध्यपर्वतानां गुहाः सघनकुञ्जरं च विचिन्वन् अभवत्। ते पर्वतशिखराणि, नदीदुर्गाणि, सरांसि, महान् वृक्षान्, विविधान् वनान्तानि, पर्वतान्, वनवृक्षांश्च अन्वेषयन्ति स्म। सर्वे ते वीरवानराः सर्वतः अन्वेषमाणाः, जनकात्मजां सीतां न दृष्टवन्तः। अन्वेषणकाले त एव दुर्धर्षाः मूलानि फलानि च विविधानि भक्षयन्तः, क्वचित् क्वचित् वसन्ति स्म। तद्देशः विशालः कठिनः च अन्वेष्टुं, गुहाभिः सघनवनैश्च पूर्णः, अपःरहितः, निर्जनः, रिक्तः, भीषणदर्शनः च आसीत्। तथैव तानि वनानि अन्वेष्य, ते महता क्लेशेन तं देशमपि ददृशुः—स अपि विशालः, कठिनः च अन्वेष्टुं, गुहाभिः सघनकुञ्जरैश्च पूर्णः। ततः तस्मात् देशात् निर्गत्य, सर्वे वानरयूथपाः निर्भयाः अन्यं दुर्गमं देशं प्रविशन्ति स्म। तत्र वृक्षाः निष्फलाः, निर्गन्धाः, निर्लोहितपत्राः च; नद्यः शुष्काः, मूलानि च दुर्लभानि आसीन्। न तत्र महिषाः, न मृगाः, न गजानि; न व्याघ्राः, न पक्षिणः, नान्ये वन्यजन्तवः। न तत्र वृक्षाः, न ओषधयः, न लतानि, नापि तृणानि; केवलं भूमौ पद्मिन्यः सन्ति, विकसितपद्मैः, शुक्लपत्रैश्च शोभमानाः। ताः पद्मिन्यः रम्यदर्शनाः सुरभिगन्धाः च, किंतु भ्रमरैः अनस्पृष्टाः। तत्र कश्चित् महर्षिः कण्डुर्नाम, सत्यवादी, महातपस्वी, वसति स्म। स महातेजाः महातपाः, दृढव्रतः, अचलः च; तस्मिन् वने तस्य दशवर्षीयः पुत्रः, मृत्युं प्रति नियतः, नष्टः। तस्य तद्वियोगेन क्रुद्धः स महर्षिः धर्मनिष्ठः, तत् सर्वं महद्वनं शशाप। तद्वनं शापात् शून्यमभवत्, अगम्यम्, विना पशुपक्षिभिः; तस्मात् यूयं वनस्य अन्तानि पर्वतगुहाश्च अन्वेषयन्त। ततः एकचित्ताः, ते सरितां स्रोतांसि पर्वतगुहाश्च अन्वेषयन्ति स्म; तत्रापि ते महात्मानः जनकात्मजां न प्राप्तवन्तः। न च रावणं ददृशुः, सीताहरणे सुग्रीवप्रियं कर्म कृतवन्तम्। ते तस्मिन् भीमदर्शने, लतानिवृते स्थले प्रविश्य, भीषणं निर्भयं राक्षसं ददृशुः। तं राक्षसं पर्वतसमं दृष्ट्वा, सर्वे वानराः भयात् प्रत्यपसर्पन्; स तु बलवान् राक्षसः सर्ववानरान् दृष्ट्वा, 'यूयं मुषिताः!' इति उवाच। स कोपात् तान् प्रति वेगेन अभ्यधावत्, पाणिं संकुच्योत्थाप्य; तदा वालिसुतः अङ्गदः सहसा तं ताडयामास। रावणमिति तं विज्ञाय, अङ्गदः तं तलेन ताडयामास। वालिसुतेन ताडितः स राक्षसः भूमौ पतितः, मुखात् रक्तं वमन्, पर्वत इव विपातितः। राक्षसे मृते, विजयी वानराः पर्वतगुहाः सम्यक् अन्वेषयन्ति स्म। सर्वत्र अन्वेष्य, ते सर्वे वनचरा अन्यां भीमां पर्वतगुहां प्रविशन्ति। अन्वेष्य, क्लान्ताः ते बहिः निर्गत्य, एकस्मिन वृक्षे मूले एकान्ते दुःखिता उपाविशन्। ततः शृणुध्वं एकोनपञ्चाशत्तमं सर्गम्। तत्र अङ्गदः प्राज्ञः क्लान्तः च, सर्वान् वानरान् मन्दं सान्त्वयन्, इदं वचनं उवाच— 'वनानि, पर्वतान्, नदीः, सर्वाणि कठिनानि सघनानि च स्थलानि, कन्दरान् पर्वतगुहाश्च—सर्वं सम्यगन्वेषितम्। सर्वत्र अन्वेष्यापि, न जानकी दृष्टा, न तु सीताहरणे दुष्टः राक्षसः। कालोऽपि बहुः अतीतः, सुग्रीवः च तीक्ष्णाज्ञः राजा; अतः सर्वे मिलित्वा सर्वतो दिशः अन्वेषयन्तु। आलस्यं शोकं च, उत्पन्नं निद्रां च परित्यज्य, जानक्याः दर्शनाय यथायोग्यं अन्वेषयाम। यः पुरुषः धैर्यं कौशलं च न जहाति, तस्य कर्मणः सिद्धिः भवति; अतः एतत् वः ब्रवीमि। अद्यापि वानराः श्रमं परित्यज्य, पुनः एतद् दुस्तरं वनं अन्वेषयन्तु; सर्वे वनं पुनः अन्वेषयन्तु। नूनं यः पुरुषः प्रयत्नं न जहाति, तस्य कर्मणः फलम् उपलभ्यते; यदि च निराशः भवेत्, तदा न किञ्चिद् साध्यते। सुग्रीवः राजा कोपयुक्तः, दण्डे चातिवर्तते; अतः यूयं सदा तं च महात्मानं रामं च भीताः स्यात। एतत् वः हितार्थं उक्तम्; यदि रोचते, तर्हि क्रियताम्। यदि किञ्चित् योग्यं अस्ति, तत् सर्वे वानराः वदन्तु।' अङ्गदस्य वचनं श्रुत्वा, गन्धमादनः पिपासया श्रमेण च क्लान्तः, स्पष्टं वचनं प्रत्युवाच— 'यद्यपि अङ्गदेन उक्तं, तत् युष्माकं हितं प्रियं च; तस्य वचनं कार्यं स्यात्।' 'पुनः पर्वतान्, गुहाः, शिलाः, शून्यानि वनानि, पर्वतनदीः च अन्वेषयाम। ये ये देशाः सुग्रीवेण महात्मना निर्दिष्टाः, तानि सर्वे वनानि पर्वतदुर्गाणि च सह अन्वेषयाम।' एवं ते बलवन्तः वानराः पुनः उत्तिष्ठन्ति स्म, दक्षिणदिशं गच्छन्तः, विंध्यवनैः सघनां दिशं सम्यगन्वेषयन्ति स्म।