एवं शृणु, राघव, षट्त्रिंशत् अध्यायस्य कथा आरभ्यते। यदा महर्षिः उक्तवान्, तदा वीरौ रामः लक्ष्मणश्च तं आख्यानं आदरात् शृण्वन्तौ तं विश्रुतं ऋषिं अभ्यागतवन्तौ। ततः रामः स ब्राह्मणं प्रज्ञायुक्तं सम्बोधयामास—“भगवन्, त्वया धर्ममयी उत्तमा कथा उक्ता; अधुना पर्वतराजस्य ज्येष्ठायाः कन्यायाः जन्म विस्तारतः व्याख्यातव्यम्, यतः त्वं दिव्यं मानुषं च तस्याः सम्पूर्णं चरित्रं जानासि। “कस्मात् कारणात् लोकपावनी गङ्गा त्रिधा प्रवाहिनी जाता? कथं सा विश्रुता गङ्गा त्रिस्रोतसा इति ख्याता? त्रिषु लोकेषु, धर्मज्ञ, केन कर्मणा केन च सहवासेन सा प्रवृत्ता? ककुत्स्थवंशजः एवं पृच्छति स्म, तदा महातपाः विश्वामित्रः ऋषिसंघमध्ये सर्वं वृत्तान्तं विस्तरेण कथयामास। ‘कदाचित्, हे राम, महातपस्वी शितिकण्ठः नवविवाहितः अभवत्। भगवतीं दृष्ट्वा, भगवान् शिवः तया सह सायुज्यं कृतवान्; महादेवः, नीलकण्ठः, तया सह रममाणः शतं दिव्यवर्षाणि ययौ। तथापि, हे राम, तस्या पुत्रः न जातः, शत्रुनाशन। तदनन्तरं सर्वे देवाः, ब्रह्मा-प्रमुखाः, अत्यन्तं चिन्तिताः अभवन्। ‘“यद्यत्र कश्चित् उत्पद्यते, तं को धारणं शक्नोति?” इति सर्वे देवाः समीपं गत्वा, नतमस्तकाः, एवं ऊचुः—“देवदेव, महादेव, लोकहिते रतः, नमस्कारेण त्वं अस्माकं कृते अनुग्रहं प्रदातव्यम्। लोकाः तव तेजः न धारयितुं शक्नुवन्ति, ब्रह्मतपसा युक्तः, देवीसहितः तपः कुरु। त्रैलोक्यहिताय, तेजः ते तेजसि धारय; लोकान् रक्ष, लोकान् निर्जनान् मा कुरु।” ‘देवानां वचनं श्रुत्वा, सर्वलोकनाथः महादेवः “एवं भविष्यति” इति प्रत्युवाच, पुनः ऊचुः—“तेजसा तेजः धारयिष्यामि, देवीसहितः; देवाः पृथिवी च शान्तिं प्राप्नुयुः। एषा मम परमं तेजः, यत् उत्पन्नं—कः तद् धारयिष्यति? उत्तमाः देवाः मे वदन्तु।” ‘एवं उक्ते, देवाः वृषध्वजं प्रत्युवाचुः—“यद् अद्य उत्पन्नं तव तेजः, पृथिवी तद् धारयिष्यति।” तदनन्तरं, महाबलः देवेशः तत्तेजः विमोचयामास, येन पृथिवी पर्वतानि वनानि च पूर्णानि अभवन्। ‘पुनः देवाः अग्नये उक्तवन्तः—“त्वं महातेजस्वी, वायुसहितः, प्रविश।” तदा अग्निना पुनः पूर्णा, श्वेतपर्वतः दिव्यः सरवनं च अग्निसूर्यसमप्रभं उत्पन्नम्। तत्र महातेजस्वी कार्तिकेयः अग्निसम्भूतः जातः। ततः तस्मिन्नेव समये, देवाः ऋषिगणैः सह उमाशिवौ पूजयामासुः। ‘भक्त्या पूजितौ, अत्यन्तं हृष्टचित्ताः, तदा पर्वतकन्या देवेषु क्रुद्धा, रक्तलोचना, उक्तवती—“मम संयोगः पुत्रार्थं कृतः, तथापि निवारितः; अतः यूयं स्वपत्नीषु पुत्रं न जनयिष्यथ, अद्य प्रभृति पत्न्यः निर्भगा भवन्तु।” एवं सर्वान् देवान् शप्त्वा, सा पृथिवीं अपि शप्तवती—“हे पृथिवि, त्वं एकरूपा न भविष्यसि; बहुपत्नीकृतं रूपं प्राप्स्यसि। येन तव मनः मोहितम्, स पुत्रसुखं न प्राप्स्यति, यतः मम पुत्रं न इच्छसि, मां च कुपितवती।” ‘सर्वे देवाः शप्ताः दुःखिताः दृष्ट्वा, देवेशः वरुणरक्षितं देशं प्रति प्रस्थितवान्। तत्र गत्वा, महादेवः हिमवतः उत्तरे शिखरे, देवीसहितः, तपः कृतवान्। हे राम, एषा कथा पर्वतकन्यया उक्ता; अधुना लक्ष्मणसहितः गङ्गायाः उत्पत्तिं शृणु। एवं सप्तत्रिंशत् अध्यायः आरभ्यते। यदा भगवान् तपः आचरति स्म, तदा देवाः, इन्द्राग्निप्रमुखाः, ब्रह्माणं समीपं गत्वा सेनापतिः कामयामासुः। सर्वे देवाः, इन्द्राग्निप्रमुखाः, ब्रह्माणं नमस्कृत्य, एवं ऊचुः—“पूर्वं नियुक्तः सेनापतिः स्वपत्नीसहितः तपः आचरति। लोकहिताय यत्कर्तव्यम्, तत् विधेयम्; त्वमेव अस्माकं परमाश्रयः।” ‘देवानां वचनं श्रुत्वा, ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः सौम्यवाक्यैः अमरान् सान्त्वयामास, एवं उवाच—“पर्वतकन्यया यत् उक्तं, तद् स्वपत्नीषु प्राणिनां न उचितम्; तस्या वचनं शुद्धं सत्यं च, न संशयः। एषा दिव्या गङ्गा, यत्र अग्निः पुत्रं जनयिष्यति, सेनापतिं लोकानां, शत्रुनाशनम् धारयिष्यति। पर्वतराजस्य ज्येष्ठा कन्या तं पुत्रं पूजयिष्यति; स उमया मह्यं पूजितः भविष्यति, न संशयः।” ‘एवं उक्तं श्रुत्वा, हे रघुनन्दन, सर्वे देवाः, कृतार्थाः, ब्रह्माणं नमस्कृत्य पूजयामासुः। ततः सर्वे देवाः कैलासं रत्नमण्डितं गत्वा, पुत्रार्थं अग्निं नियुक्तवन्तः। “देव, अस्माकं कार्यं साधय; पर्वतकन्यायां गङ्गायां तेजः विमोचय।” एवं, हे राम, गङ्गायाः दिव्यं उत्पत्तिकथां तपस्याः च सम्पूर्णं चरित्रं महर्षिः विश्वामित्रः स्नेहपूर्णया वाणीया वर्णयामास।