ततः पूर्वदिशं यथोक्तमार्गेण सह मन्त्रिभिः सम्यक् अन्वेष्य, महाबलः स वानरः सीतां न दृष्ट्वा प्रत्यागच्छत्। उत्तरेषु दिशासु अपि स महान् वानरः स्वसेनया सह सर्वतः विचित्य, तस्मिन्काले भीतः पुनरागच्छत्। सुशेणः अपि पश्चिमां दिशं वानरैः सह अन्वेष्य, मासस्य परिसमाप्तौ सुग्रीवमुपससार। ते सर्वे सुग्रीवं रामेण सह प्रस्रवणशैले उपविष्टं समुपेत्य, साश्रयम् अभिवाद्य, इदं वचनम् ऊचुः— "सर्वे पर्वताः विचिताः, घनवनानि, समुद्रान्ताः नद्यः, सर्वाणि च जनपदानि अन्वेषितानि। यानि कन्दराणि त्वया निर्दिष्टानि, तानि अपि विचितानि, महान्ति च लतान्वितानि काननानि। दुर्गमेषु विषमेषु च देशेषु, महाकायाः प्राणिनः दृष्टाः हताश्च, पुनः पुनः च तानि दुर्गमदेशाः अन्वेषिताः। हनुमान् नाम महात्मा महाबलवंशसम्भवः नूनम् एव मैथिलीं प्राप्स्यति; वायुसूनुः हनुमान् तस्यां एव दिशि गतवान् यत्र सीता नीताऽभूत्।" एवं किष्किन्धाकाण्डे श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे अष्टचत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्। ततः हनुमान् तारया अङ्गदेन च सह, सुग्रीवेण निर्दिष्टां दिशं शीघ्रं जगाम। स तैः सर्वैः प्रमुखैः वानरैः सह, विंध्याचलस्य गुहाः घनलतानि च अन्वेष्य, दूरं जगाम। पर्वतशिखराणि, नदीदुर्गाणि, सरांसि, महावृक्षान्, विविधवनानि, पर्वतान्, वनवृक्षांश्च ते विचिन्वन्तः। सर्वे ते वीरवृता वानराः सर्वतः अन्वेष्य, जनकात्मजान् न ददृशुः। अन्वेषणकाले, ते दुर्धर्षाः मूलानि फलानि च भक्षयन्तः, क्वचित् क्वचित् विश्रान्ताः। सा देशः विस्तीर्णः, दुर्गमः, गुहावनसमाकीर्णः, निर्जलः, निर्जनः, शोच्यदर्शनः च आसीत्। तत्र अपि तानि वनानि अन्वेष्य, अतिव्यथिताः, ते विस्तीर्णं पुनः दुर्गमं गुहालतालिनं देशं अपि दृष्टवन्तः। ततः तस्मात् प्रदेशात् निर्गत्य, सर्वे वानरयूथपाः अभयाः, अन्यं दुर्गमं देशं प्रविशन्ति। तत्र वृक्षाः निष्फलाः, निर्पुष्पाः, निर्लोमाः च आसन्; नद्यः शुष्काः, मूलानि दुर्लभानि। न तत्र महिषाः, न मृगाः, न गजानि; न व्याघ्राः, न विहङ्गमाः, नान्ये वन्यजन्तवः। न वृक्षाः, न औषधयः, न लताः, न तृणानि अपि; केवलं भूमौ पद्मिन्यः पुष्पितपद्माः, श्यामलपत्राः च आसन्। ताः शोभनाः, सुरभयः, मकरन्दरहिताः च आसन्। तत्र महर्षिः कण्डुर्नाम, सत्यवादी, तपसा समृद्धः, वसति स्म। स महातपाः, अतितीव्रव्रतः, दुष्प्राप्यः; तस्य तत्र वने दशवर्षीयः पुत्रः, मृत्युकाले, नष्टः। तेन दुःखितेन महर्षिणा धर्मनिष्ठेन, क्रोधात् तत् महावनं शप्तम्। ततः तत् वनं शून्यं, अगम्यम्, मृगपक्षिरहितं जातम्; तस्मात् यूयं तस्य वनस्य सीम्नः पर्वतकन्दराणि च अन्वेष्यत। ते तत्र नदीप्रवाहान् पर्वतकन्दरांश्च एकाग्रचित्ताः अन्वेष्य, तत्रापि महात्मानः जनकात्मजान् न ददृशुः। न च तत्र रावणं दृष्टवन्तः, यः सुग्रीवस्य प्रियं कृतवान्। तस्मिन् भीमदर्शनं लतान्तरणं प्रविश्य, ते वानराः भीमं निर्भयं राक्षसं ददृशुः। तं पर्वतसमं राक्षसं दृष्ट्वा, सर्वे वानराः भीताः निवृत्ताः। स तु महाबलः राक्षसः, सर्वान् वानरान् दृष्ट्वा, "यूयं विपथगाः" इत्युक्त्वा, कोपात् आपतन्, पाणिं उन्नम्य, तान् प्रति धावितवान्। तदा वालिसुतः अङ्गदः तं सहसा तालपृष्ठेन ताडितवान्। तं रावणमिति विज्ञाय, अङ्गदः पाणिना ताडितवान्। वालिसुतेन ताडितः राक्षसः भूमौ पतितः, मुखात् रक्तं वमन्, पर्वत इव विपातितः। तस्मिन् राक्षसे मृतसञ्ज्ञे, विजितवन्तः वानराः पर्वतकन्दराणि सम्यक् अन्वेष्य। सर्वत्र अन्वेष्य, ते सर्वे वनचरा अन्यां भीमां पर्वतगुहां प्रविश्य, अन्वेष्य, श्रान्ताः बहिः निर्गत्य, एकस्मिन्वृक्षेऽधस्तात् एकाकिनः, दुःखिता उपविशन्। शृणु च नवचत्वारिंशः सर्गः। तदा अङ्गदः, प्राज्ञः, श्रान्तः, सर्वान् वानरान् सान्त्वयन्, इदं मृदु वचनम् अब्रवीत्— "वनानि, पर्वताः, नद्यः, सर्वे दुर्गमस्थलानि, कन्दराणि, पर्वतकन्दराणि च — सर्वं सम्यक् अन्वेषितम्। सर्वत्र अन्वेष्य अपि, न जनकात्मजान् दृष्टवन्तः, नापि तं दुष्टं राक्षसं सीताहरणकर्ता। दीर्घः कालः अस्माभिः व्यतीतः, सुग्रीवः च तीक्ष्णशासनः राजा; अतः यूयं सर्वे सर्वतः अन्वेषणं कुरुत। आलस्यं, शोकं, निद्रां च परित्यज्य, एवं अन्वेष्यत सीतां यथा जनकात्मजा दृष्टव्याः। यत् सफलं कार्यं स्यात्, तत्र धैर्यं, कौशलं, अविजितमनश्च आवश्यकम्; अतः एतद् वचनं वः ब्रवीमि।