विद्वत्तमः, एतत् सर्वं तव उक्तं—कथं त्रिधा प्रवहन्ती गङ्गा प्रथमं दिवं समारुह्य। ततः सा रम्या दिव्या नदी, पर्वतेश्वरस्य कन्या, पापरहिताः सलिलं वहन्ती, देवानां लोकं समारुहत्। ततः, मुनिना उक्ते, वीरः राघवः लक्ष्मणश्च तं आख्यानं श्रुत्वा, महर्षिं अभ्यागतवन्तौ। तौ ब्राह्मणं प्राहतुः—"त्वया धर्म्यम् उत्तमं आख्यानं उक्तम्; अधुना पर्वतेश्वरस्य ज्येष्ठायाः कन्यायाः जन्म विस्तारतः कथय, यतः त्वं दिव्यं मानुषं च सर्वं जानासि।" "कस्य कारणेन गङ्गा, लोकपावनी, त्रिधा प्रवहति? कथं सा ख्यातवती त्रिपथगा नदी इति?" "त्रिषु लोकेषु, धर्मज्ञ, केन सह किम् कर्म चक्रे?" इति काकुत्स्थवंशजः पप्रच्छ। तदा तपसि सम्पन्नः विश्वामित्रः मुनिसंघमध्ये सम्पूर्णं आख्यानं प्रवृत्तवान्। "पुरा, हे राम, महातपस्वी शितिकण्ठः नवविवाहितः अभवत्। तदा देव्या दृष्ट्वा, भगवतः महादेवः नीलकण्ठः तया सह रममाणः, शतं दिव्यानि वर्षाणि ययौ। तथापि, हे राम, तस्यां पुत्रः न जातः। तदा सर्वे देवाः, पितामहानुग्रहिताः, चिन्तिताः अभवन्—'यदि कश्चित् अत्र जातः, कः तं सहनं शक्नोति?' इति।" सर्वे देवाः आगत्य, प्रणम्य, एवं उक्तवन्तः—"देवदेव, महेश्वर, लोकहितकामिन्, नमस्कारात् त्वया अस्माकं कृपां दर्शयितव्यम्।" "तेजः तव, देवश्रेष्ठ, लोकाः न सहिष्यन्ति; ब्रह्मतपसा सम्पन्नः तया सह तपः कुरु।" "त्रैलोक्यहिताय, तेजः मध्ये तेजः धारय; लोकान् रक्ष—न लोकान् निर्जनं कुरु।" देवानां वचनं श्रुत्वा, लोकनाथः महेश्वरः "एवमस्तु" इति उक्त्वा पुनः प्राह—"तेजसा तेजः धारयिष्यामि, देव्या सह; देवाः भूमिश्च शान्तिं यान्तु।" "मम उत्तमं तेजः, यत् उत्पन्नमस्ति—कः तं धारयिष्यति? देवश्रेष्ठाः तद् वदन्तु।" एवं उक्ते, देवाः वृषध्वजं प्रत्युवाचुः—"यत् तेजः त्वया उत्पन्नं, भूमिः तं धारयिष्यति।" तदा देवेश्वरः महाबलः तद् तेजः विसृज्य, भूमिः पर्वतैः वनैः च पूर्णा अभवत्। पुनः देवाः अग्निं प्रति उक्तवन्तः—"महातेजस्विन्, वायुसहितः, प्रविश।" तदा अग्निना पुनः पूर्णे, श्वेतपर्वतः दिव्यः सरवनं च अग्निसूर्यसदृशं दीप्तम् अभवत्। तत्र महातेजस्वी कार्तिकेयः अग्निसंभूतः जातः। तदा देवाः मुनिसंघैः सह उमा-शिवौ पूजयामासुः। तेषां भक्त्या पूजितौ, मनः अतीव प्रमुदितम्। तदा पर्वतेश्वरकन्या देवाः प्रति क्रुद्धा, रक्तलोचना, शापं दत्तवती—"यतः अहं पुत्रार्थं संयुता अपि निःसृताः, तस्मात्—युष्माकं पत्न्यः पुत्रं न जनयिष्यन्ति; अद्यप्रभृति पत्न्यः अपुत्राः स्युः।" सर्वान् देवाः शप्त्वा, भूमिं अपि शप्तवती—"भूमे, एकरूपा न भविष्यसि; बहुपत्नीकां रूपं धारयिष्यसि।" "यस्य च मनः मोहितं, स पुत्रसुखं न लप्स्यते, यतः मम पुत्रं न इच्छसि, मां च कुपितवती।" सर्वे देवाः शापदुःखिताः दृष्ट्वा, देवेश्वरः वरुणरक्षितां दिशं प्रति गच्छति। तत्र गत्वा, महेश्वरः हिमवतः उत्पन्ने शिखरे, देवीसहितः, उत्तरे पार्श्वे तपः अकरोत्। हे राम, एषा कथा पर्वतेश्वरकन्यया उक्ता; अधुना लक्ष्मणेन सह मम वचनं शृणु—गङ्गायाः उत्पत्तिं कथयामि। तदा, देवः तपः कुर्वन्, देवाः इन्द्र-अग्नि-प्रधानाः पितामहं समीपं गतवन्तः, सेनापतिः इच्छन्तः। सर्वे देवाः इन्द्र-अग्नि-प्रधानाः भगवत्पितामहं प्रणम्य, वाक्यं ऊचुः—"देव, सेनापतिः यं त्वया नियुक्तः, स पत्नीसहितः तपः करोति।" "यत् लोकहिताय कर्तव्यं, तद् व्यवस्थितुं त्वं सर्वशरणः।" पितामहः देववचनं श्रुत्वा, अमृतान् सौम्यवाक्यैः सान्त्वयित्वा, एवं अवोचत्—"पर्वतेश्वरकन्यया उक्तं, स्वपत्नीषु जीवेषु न युक्तम्; तस्याः वचनं शुद्धं सत्यम्, न संशयः।" "एषा दिव्या गङ्गा, यस्याम् अग्निः पुत्रं जनयिष्यति, सेनापतिं देवसेनायाः धारयिष्यति, शत्रुनाशिनम्।" "राजपर्वतेश्वरस्य ज्येष्ठा कन्या तं पुत्रं पूजयिष्यति; सा उमया मह्यं पूज्यते, न संशयः।" एवं श्रुत्वा, हे रघुनन्दन, सर्वे देवाः, कार्यसिद्धाः, प्रणम्य पितामहं पूजयामासुः।