ततः वानरराज्ये वानरराजस्य वलिनः अनुगतः तेन ताडितः अहम् विविधाः नद्यो वनानि नगराणि च पश्यन् धावन् अगच्छम्। तस्मिन्काले भूमिः मम दर्पणतलवत् द्योतिता, भ्रमद्गर्दभाग्निवत्, गोपद्ममात्रा कृतवत् च अल्पा दृष्टा। ततः पूर्वदिशं प्रति गच्छन् अहम् विविधवृक्षान् रम्यगिरिं नद्यः सरांसि चान्यानि अनेकविधानि अपश्यम्। तत्र सूर्यस्य उदयगिरिं रत्नैः शोभितम् क्षीरसागरं च दिव्याप्सरः निवासस्थानम् अपि दृष्टवान्। तथापि वलिना अनुगतः ताडितः च अहम् आकस्मात् निवर्तितः अस्मिन्नेव क्षणे, हे नाथ। ततः पुनः दक्षिणदिशं प्रति प्रस्थितः विंध्यपादप्रकृतम् चन्दनवृक्षैः शोभितम् प्रदेशम् अगच्छम्। वृक्षगिरिषु दृष्ट्वा दक्षिणं प्रदेशं गत्वा पुनः वलिना अनुगतः अभवम्। तत्र विविधभूमीं तं उत्तमगिरिं च दृष्ट्वा पश्चिमगिरिं प्राप्तवान्, तेन उत्तरदिशं प्रति प्रेरितः। तत्र हिमालयं मेरुं च उत्तरसागरं च दृष्ट्वा, वलिना अनुगतः शरणं न प्राप्तवान्। तस्मिन्काले हनुमान् मन्त्रविद् मम प्रति उक्तवान् — "स्मरामि, हे राजन्, वलिः वानरनाथः मातङ्गेन शप्तः — यः वलिः अस्मिनाश्रमं प्रविशेत्, तस्य शिरः शतधा विदारितम् भविष्यति।" "अत्र वासः सुरक्षितः निर्भयः च भविष्यति।" ततः, हे राजकुमार, ऋश्यमुखगिरिं प्राप्तवन्तः। वलिः तदा मातङ्गभीत्या प्रविष्टः नाभूत्। एवं, हे राजन्, अहम् एतत् सर्वं प्रत्यक्षं दृष्टवान्, भूमिं सर्वां परिभ्रम्य अस्मिन्गुहायां वसति प्राप्तवान्। शृणु अधुनैव सप्तचत्वारिंशततमं सर्गं श्रीवाल्मीकिरामायणे, किष्किन्धाकाण्डे। ततः सीतायाः अन्वेषणार्थं वानरश्रेष्ठाः वानरराजस्य आज्ञया सर्वदिशः शीघ्रं प्रस्थितवन्तः। ते सर्वत्र अन्वेषणं कृतवन्तः — सरांसि, नदीतीराणि, आकाशं, नगराणि, दुर्गमप्रदेशानि च। वानरश्रेष्ठाः सुग्रीवेण निर्देशिताः पर्वतानि, वनानि, उपवनानि च अन्वेषितवन्तः। दिवसमेकं अन्वेषणं कृत्वा, सीतायाः प्राप्त्यर्थं दिव्यं प्रयत्नं कृत्वा, रात्रौ भूमौ समागच्छन्। सर्वप्रदेशेषु वानराः सर्वकालीनं फलवृक्षं प्राप्तवन्तः, रात्रौ तत्र तत्र शय्यां कृतवन्तः। प्रथमं दिवसं समाप्त्य वानरश्रेष्ठाः सुग्रीवेण मिलित्वा, आशाहीनाः प्रस्रवणगिरिं अगच्छन्। पूर्वदिशं अन्वेष्य, मन्त्रिणा सह बलवान् प्रत्यागच्छन्, सीतां न दृष्टवान्। उत्तमवानरः उत्तरदिशं सम्यक् अन्वेष्य, सेनया सह तस्मिन्काले भीतः प्रत्यागच्छन्। सुशेनः पश्चिमदिशं वानरैः सह अन्वेष्य, मासपर्यन्ते सुग्रीवम् उपगच्छन्। सुग्रीवं रामेण सह प्रस्रवणगिरिं उपविष्टम् उपगम्य, सन्मानपूर्वकं वाक्यम् उक्तवन्तः। "सर्वे पर्वताः अन्वेषिताः, घनवनानि, समुद्रान्ताः नद्यः, निवासस्थानानि च।" "यद् गुहाः त्वया निर्दिष्टाः, ताः सर्वाः अन्वेषिताः, महान् लतावृतः काननः च अन्वेषितः।" "दुर्गमेषु विकटेषु प्रदेशेषु महाकायाः जीवाः दृष्टाः हताः च, तानि दुर्गमस्थानानि पुनः पुनः अन्वेषितानि।" "हनुमान् कुलीनः बलवान् च, निश्चितं मैथिलीं प्राप्स्यति; वातात्मजः हनुमान् तस्याः गमनदिशं प्रस्थितः।" शृणु अधुनैव अष्टचत्वारिंशततमं सर्गं श्रीवाल्मीकिरामायणे, किष्किन्धाकाण्डे। ततः हनुमान् तारया अङ्गदेन च सह, सुग्रीवेन निर्दिष्टं प्रदेशं शीघ्रं प्रस्थितः। तेन सर्वैः वानरश्रेष्ठैः दीर्घं मार्गं गत्वा, विंध्यगिरिगुहाः घनलतावनानि च अन्वेषितानि। पर्वतशिखराणि, नदीदुर्गाणि, सरांसि, महान् वृक्षान्, विविधोपवनानि, पर्वतानि, वनवृक्षान् च अन्वेषितवन्तः। सर्वे वीर्यवान् वानराः सर्वदिशं अन्वेष्य, जनकनन्दिनीं सीतां न दृष्टवन्तः। अन्वेषणकाले ते दुर्धर्षाः मूलानि फलानि च भक्षयित्वा, तत्र तत्र निवसन्तः। तत् प्रदेशं, विस्तीर्णं दुर्गमं च, गुहाभिः घनवनैः च पूर्णं, निर्जलम् शून्यम् भयङ्करं च दृष्टवन्तः। तानि वनानि अपि अन्वेष्य, महान् क्लेशेन तं प्रदेशं अपि अन्वेषितवन्तः, गुहाभिः घनलताभिः च पूर्णम्। ततः तं देशं परित्यज्य, निर्भयाः सर्वे वानरश्रेष्ठाः अन्यं दुर्गमं प्रदेशं प्रविष्टवन्तः। तत्र वृक्षाः फलानि व्यर्थं धारयन्ति, पुष्पहीनाः पत्रहीनाः च; नद्यः शुष्काः, मूलानि अत्यन्तं दुर्लभानि। तत्र न महिषाः, न मृगाः, न गजाः; न व्याघ्राः, न पक्षिणः, न अन्ये वनजन्तवः। तत्र न वृक्षाः, न औषधयः, न लताः, न तृणानि अपि; केवलं भूमौ पद्मसरांसि, स्फुरितपद्मानि, श्यामलपत्राणि च दृश्यन्ते। एवं श्रीरामकथायाः किष्किन्धाकाण्डे वानराणां महान् अन्वेषणयात्रा, हनुमतः धैर्यं, सुग्रीवस्य आज्ञा, सीतायाः अन्वेषणं च, श्रद्धया, भक्त्या च वर्णितम्।