वालिनाऽहं दुष्टबुद्धिना विकृतचेतसा हन्तुं प्रेषितः, स च मां मन्त्रिभिः सह पलायमानं अन्वधावत्। तदा वालिना अन्विष्टः, नगर्यः, नद्यः, वनानि च निरीक्षन् अहं त्वरितं धावितः। तत्र मे पृथिवी दर्पणतलवत्, घूर्णमानशिखावद्वा, गोष्पदपरिमितेव च संकुचिता अभवत्। पूर्वदिशं प्रति गच्छन् अहं विविधवृक्षान्, रम्यशैलान्, नद्यः, सरांसि च अपश्यं। तत्रैव अहं सवर्णरत्नैः शोभितं पूर्वपर्वतम्, सुराङ्गनानां नित्यविहारभूतं क्षीरसागरं च दृष्टवान्। तत्रापि वालिना अन्विष्टः, तेन बाध्यमानः, सहसा प्रतिनिवृत्तः अस्मि, हे प्रभो। अनन्तरं दक्षिणदिशं प्रति गतः, विन्ध्यपादपादपशोभितां, चन्दनवृक्षैः रम्यां च तां दिशं प्राप्नवान्। तत्रापि वृक्षगिरिप्रदेशान् निरीक्षन्, अपरेण देशेन दक्षिणां दिशं गतः, किन्तु पुनरपि वालिना अन्विष्टः। विविधदेशान् सुमहान् च गिरिम् आलोक्य पश्चिमपर्वतम् अगच्छं, तत्रापि वालिना निवारितः उत्तरदिशं प्रति प्रेरितः अस्मि। ततः हिमालयं, मेरुं, उत्तरसागरं च दृष्टवान्, किन्तु वालिना अन्विष्टः, अहं क्वापि शरणं न प्राप्नवान्। तदा हनुमान् बुद्धिमान् माम् उवाच—“स्मराम्यहं, राजन्, यथा वालिः कपिराजः मातङ्गेन शप्तः—यदि वालिः एतस्मिन् आश्रमे प्रविशेत्, तदा तस्य शिरः शतधा विदीर्येत।” “अत्र नः निवासः निरभयः भविष्यति।” इति च, हे राजपुत्र, ऋश्यमूकपर्वतम् आगच्छाम। वालिः तदा मातङ्गभीत्या न प्रविष्टवान्। एवं, राजन्, अहं सर्वमिदं प्रत्यक्षं दृष्ट्वा, पृथिवीं सम्पूर्णां सञ्चर्य, अस्मिन्गुहायां वसामि। श्रृणु, श्रीमद्वाल्मीकि–रामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, सप्तचत्वारिंशः सर्गः। ततः सीतायाः अन्वेषणार्थं, कपिराजेन आज्ञप्ताः कपिश्रेष्ठाः शीघ्रं सर्वदिशः प्रस्थिताः। ते सर्वत्र—सरांसि, नदीतीराणि, आकाशं, नगर्यः, दुर्गमप्रदेशांश्च—अन्वेषयन्। सुग्रीवेण निर्दिष्टाः सर्वे कपिश्रेष्ठाः गिरिप्रदेशान्, वनानि, उपवनानि च विचिन्वन्। दिवसं समग्रं अन्वेषणकृत्ये व्यतीत्य, रात्रौ भूमौ समागताः। सर्वेषु देशेषु, सर्वकालेषु फलवृक्षान् प्राप्तवन्तः, रात्रौ तत्रैव शय्यां कृत्वा प्रतिदिनं विश्रान्तवन्तः। प्रथमं दिवसं समाप्त्य, कपिश्रेष्ठाः कपिराजेन सह मिलित्वा, निराशाः अपि प्रस्रवणगिरिं गतवन्तः। पूर्वदिशं अन्वेष्य, मन्त्रिभिः सह महाबलवान् प्रत्यागतः, न तु सीतां दृष्टवान्। स महाकपिः उत्तरदिशं सम्यगन्वेष्य, स्वसेनया सह प्रतिनिवृत्तः, तस्मिन्काले भीतः। सुशेनः पश्चिमदिशं कपिभिः सह अन्वेष्य, मासपर्यन्ते सुग्रीवमुपससार। सुग्रीवं रामेण सह प्रस्रवणगिरौ उपविष्टं दृष्ट्वा, प्रणम्य, इदं वचनमूचुः— “सर्वे गिरयः अन्वेषिताः, घनवनानि, समुद्रगामिन्यः नद्यः, सर्वे च निवासयोग्याः देशाः। ये च त्वया निर्दिष्टाः गुहाः, तेऽपि अन्वेषिताः, महान्यपि लताविटपच्छन्नानि काननानि। दुर्गमेषु, कठिनेषु, विषमेषु च देशेषु, महाकायाः प्राणिनः दृष्टाः, हताश्च, तानि च प्रदेशान्यपि पुनः पुनः अन्वेषितानि। हनुमान् महात्मा, वायुपुत्रः, नूनं मैथिलीं अनुप्राप्स्यति; स एव तां दिशं गतः यत्र सीता नीताऽभवत्।” शृणुत, श्रीमद्वाल्मीकि–रामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, अष्टचत्वारिंशः सर्गः। ततः हनुमान् तारया सह, अङ्गदेन च, शीघ्रं सुग्रीवेण निर्दिष्टां दिशं प्रति प्रस्थितः। स तैः सर्वैः कपिश्रेष्ठैः सह, विन्ध्यगुहाः घनानि च विचिन्वन्, दूरं गतः। पर्वतशिखराणि, नदीदुर्गाणि, सरांसि, महावृक्षान्, उपवणानि, गिरयः, वनवृक्षांश्च ते अन्वेषयन्। सर्वे ते वीरकपयः सर्वदिशः अन्वेष्य, जनकात्मजां सीतां न दृष्टवन्तः। अन्वेषणकाले, ते दुरासदाः मूलानि फलानि च भक्षयन्तः, क्वचिद्वसन्तः। स प्रदेशः, विशालः, दुर्गमः, गुहावनैः पूर्णः, निर्जलः, शून्यः, भयानकदर्शनश्च आसीत्। तादृशानि वनानि अपि अन्वेष्य, ते महाशोकाः तं प्रदेशमपि दुर्गमं, गुहाघनैः पूर्णं दृष्टवन्तः। ततः तस्मात् देशात् निर्गत्य, सर्वे कपिश्रेष्ठाः निरभयाः, अन्यं दुर्गमं प्रदेशं प्रविशन्ति। तत्र वृक्षाः निष्फलाः, निर्यातयः, निरपत्राः च आसन्; नद्यः शुष्काः, मूलानि दुरलभानि च। न तत्र महिषाः, न मृगाः, न गजाः; न व्याघ्राः, न खगाः, नान्येऽपि मृगवर्गाः सन्ति।