हरिप्रस्थाने तु वानरश्रेष्ठेषु, रामः सुग्रीवम् इदं प्रष्टुम् आरब्धवान्—“कथं त्वया सम्पूर्णा भूमेः विस्तारः विज्ञायते?” इत्युक्ते, सुग्रीवः विनीतचित्तः रामं प्रत्युवाच—“श्रूयतां, सर्वमेतत् विस्तारतः कथयिष्यामि। यदा वाली दुण्डुभिनाम्नः राक्षसस्य, महिषरूपिणः, समागम्य मालयं पर्वतं प्रति गतवान्, तदा स महिषः तत्र गुहां प्रविष्टः। वाली अपि तम् हन्तुम् प्रविष्टवान्। अहं तु विनीतः तस्य गुहाद्वारि स्थितः, वर्षे पूर्णे अपि वाली न निःसृतः। तदा रक्तप्रवाहेन सा गुहा पूर्णा अभवत्; दृष्ट्वा अहं विस्मितः भ्रातुः क्लेशेन संतप्तः अभवम्। तदा भ्रमितचित्तः, जेष्ठो मम हतः इति निश्चित्य, गुहाद्वारे पर्वतकल्पं शिलां स्थापयित्वा, तस्मात् महिषः निष्क्रान्तुम् अशक्तः, तेन स नष्टः। अहं तु तस्य जीविते निराशः किष्किन्धां प्रत्यागच्छम्। राज्यम् अवाप्य, तारां च रुमां च प्राप्त्वा, अहं मित्रैः सह निर्व्यग्रः वसामि स्म। ततः वाली, वानरश्रेष्ठः, तम् हत्वा प्रत्यागतः; तस्मै राज्यम् पुनः प्रदाय, आदरात् भीतः चास्मि। वाली तु दुष्टबुद्धिः संमूढेन्द्रियः मां हन्तुम् आरब्धवान्; स मंत्रिभिः सह पलायमानं मां अन्वधावत्। तदा तेन पीडितः, अहं विविधान् नदीन्, वनानि, नगराणि च दृष्ट्वा पलायितवान्। तदा मम पृथिवी दर्पणतुल्या, स्फुरन्त्या अग्निशिखेव, गोष्पदसमाना अभवत्। पूर्वदिशं प्रति गच्छन्, विविधवृक्षान् रम्यपर्वतान् नदीन् सरांसि च दृष्ट्वा, तत्र सवितृशैलम्, रत्नखचितम्, सुरांगनानां नित्यविहारस्थानं क्षीरसागरं च अपश्यम्। तत्रापि वालिना पीड्यमानः, सहसा प्रत्यागच्छम्। ततः पुनः दक्षिणदिशं प्रति गतः, विन्ध्यशैलमूलानि, चन्दनवनानि च दृष्ट्वा, अपरं देशं प्रति गच्छन्, पुनरपि वालिना पीडितः। तत्र विविधप्रदेशान्, उत्तमं पर्वतं च निरीक्ष्य, पश्चिमशैलम् उपेत्य, उत्तरदिशं प्रति प्रेरितः। हिमालयं मेरुं च उत्तरोदधिं च दृष्ट्वा, तत्रापि वालिना पीड्यमानः, आश्रयम् अलभे। तदा हनूमान् बुद्धिमान् माम् उक्तवान्—“राजन्, मम स्मरणं जातम्—वालिः मातङ्गेन शप्तः, यदि अस्मिन् आश्रमे प्रविशेत्, शिरसः शतानि खण्डशः भवेयुः।” अत्र वासः सुरक्षितः निर्भयश्च। ततः वयं ऋश्यमूकं पर्वतं प्राप्तवन्तः। तत्र वाली, मातङ्गभयात्, न प्रविष्टवान्। एवं हे राजन्, मया सर्वं प्रत्यक्षं दृष्टम्; तेन भूमिम् अवतीर्य, अस्मिन्गुहायाम् वसामि। एवमुक्ते, श्रीमद्रामायणे किष्किन्धाकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः प्रवर्तते। तत्र, सीतायाः अन्वेषणार्थम्, वानरयूथपाः सुग्रीवाज्ञया शीघ्रं सर्वतो दिशः प्रस्थिताः। ते सर्वत्र—सरोवराणि, नदीतीराणि, आकाशं, नगराणि, दुर्गमप्रदेशांश्च विचिन्वन्ति स्म। सुग्रीवेन समादिष्टाः वानरयूथपाः पर्वतान्, वनानि, उपवनानि च विचिन्वन्तः, दिवसं सर्वं अन्वेष्य, रात्रौ भूमौ संमिल्य उपविशन्ति स्म। सर्वेषु स्थलेषु, वानराः सर्वर्तुफलवृक्षान् प्राप्य, प्रतिदिनम् रात्रौ तत्र शय्यान् कुर्वन्ति स्म। प्रथमं दिवसं समाप्त्य, यूथपाः सुग्रीवेण सह मिलित्वा, निराशाः अपि प्रस्रवणं पर्वतं गतवन्तः। पूर्वदिशं विचित्य, मंत्रिभिः सह बलवान् प्रत्यागतः; सीतां न दृष्ट्वा। अन्यः महान् वानरः उत्तरदिक् सम्यक् विचित्य, स्वसेनया सह तदा भीतः प्रत्यागच्छत्। सुशेणः पश्चिमदिक् वानरैः सह विचित्य, मासस्य समाप्तौ सुग्रीवं उपससार। सुग्रीवं रामेण सह प्रस्रवणपर्वते स्थितम् अभिगम्य, विनीताः वाक्यम् ऊचुः—“सर्वे पर्वताः, घनानि वनानि, समुद्रपर्यन्तानद्यः, सर्वे जनपदाः च विचिताः। ये गुहाः त्वया निर्दिष्टाः, ते अपि विचिताः; महानि लतानि गहनानि च विचिन्वन्तः। दुर्गमेषु विषमेषु च देशेषु, महाकायाः प्राणिनः दृष्टाः, हताश्च; तेऽप्यतीव पुनः पुनः अन्वेषिताः। हनूमान् महात्मा, वायुसूनुः, नूनं मैथिलीं प्राप्स्यति; स एव तां दिशं गतः यत्र सीता नीताऽभूत्।” एवमस्तु, श्रीमद्रामायणे किष्किन्धाकाण्डे अष्टचत्वारिंशः सर्गः प्रवर्तते।