हरिमहाबलिनां महती सेना तदा गर्जन्ती, नर्दन्ती, शब्दयन्ती च, भीमस्वनैः धावन्ती, स्वरेण व्याहरन्त्यपि ययौ। तथा राजा सुग्रीवेण प्रेरिताः सर्वे हरिपुङ्गवाः संहत्य प्रतिजग्मुः—"आनेष्यामः सीतां, हनिष्यामः च रावणम्।" केचन ऊचुः—"अहमेव रावणं समरे संप्राप्तं हनिष्यामि, ततः शीघ्रं विजित्य तं जनकात्मजानयाप्यानेष्यामि।" अन्ये ऊचुः—"यदि सा श्रान्ता कम्पमाना अपि स्यात्, त्वं धैर्येण स्थितः भव; अहमेव पातालात् अपि जानकीमानेष्यामि।" अपरः हरिः प्रतिजगाद—"द्रुमान् विदारयिष्यामि, पर्वतान् भिनद्मि, भूमिं विदारयिष्यामि, सागरान् अपि कम्पयिष्यामि।" अन्यः ऊचुः—"योजनानि लङ्घयितुं शक्नोमि, नात्र संशयः; शतयोजनाधिकमपि प्लवितुं मम सामर्थ्यम् अस्ति।" "भूमौ, जले, पर्वतेषु, वनान्तरेषु, पाताले अपि, मम गमनं न बाध्यते," इति च। एवं बलवन्तः कपयः स्वबलमदगर्विताः तत्र हरिराजसन्निधौ वचनानि ऊचुः। शृणु भूयः—श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे किष्किन्धाकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः प्रवर्तते। यदा कपिसैन्यपतयः प्रस्थिताः, तदा रामः सुग्रीवम् अपृच्छत्—"कथं त्वया सम्पूर्णा भूमिः विज्ञायते?" ततो विनीतचित्तः सुग्रीवः रामं प्रत्युवाच—"शृणु, सर्वमाख्यास्यामि विस्तरेण।" वानरराजः वाली दुण्डुभिनाम्नः राक्षसस्य महिषरूपिणः संमुखं गतः, स मालयपर्वतं प्रति ययौ। तदा स महिषः मालये गुहां प्रविवेश; वाली अपि तं हन्तुं तत्र प्रविवेश। तस्मिन्नेव काले अहं विनीतः गुहाद्वारे स्थितः, परन्तु वर्षमेकं गतेऽपि वाली न निष्क्रान्तः। तदा रक्तप्रवाहेन गुहा पूरिता, दृष्ट्वा भ्रातरं प्रति मम शोकः अभवत्, विस्मितश्चास्मि। तदा मोहवशात् मनसि निश्चित्य ज्येष्ठो निहतः इति, गुहाद्वारे पर्वतसमानं शिलाखण्डं स्थापयित्वा, निष्क्रान्तुमशक्तः स महिषः निहन्येत इति मत्वा, किष्किन्धां प्रत्यागच्छम्, भ्रातुर्मरणे निराशः। ततः राज्यं प्राप्तवान्, तारा च रुमया सह, मित्रैः सह निश्चिन्तः वसामि स्म। तत्र वाली कपिश्रेष्ठः तं हत्वा प्रत्यागच्छत्; तस्मै राज्यं पुनः प्रदाय, भयात् सत्कारं च कृतवान्। किन्तु वाली दुष्टबुद्धिः, विक्षिप्तेन्द्रियः, मां हन्तुमिच्छन्, मन्त्रिभिः सह पलायमानं मामन्वधावत्। तदा वालीनाभिहतः पलायमानः अहं नानाराज्यानि, नद्यः, वनानि, नगराणि च दृष्ट्वा धावितः। भूमिः तदा मम दर्पणतलवत्, प्रवर्तिताग्निशिखावत्, गोशृङ्गमात्रवत् संकुचिता इव दृष्टा। पूर्वदिशं गच्छन्, नानाद्रुमान्, रम्यपर्वतान्, नद्युत्सङ्गान्, विविधानि सरांसि च दृष्टवान्। तत्र सूर्यस्योदयोपर्वतः रत्नान्वितः, क्षीरसागरश्च, नित्यं अप्सरसां निवासः, मया दृष्टः। तथापि वालीनाभिहतः, सहसा प्रत्यागतः। ततः पुनः दक्षिणदिशं प्रति गतवान्, विन्ध्यपादमूलानि, चन्दनवनानि च दृष्ट्वा। तत्रापि द्रुमपर्वतान् अन्विष्य, दक्षिणापदेशं गतः, वालीनाभिहतः पुनः। नानादेशान्, श्रेष्ठं पर्वतं च दृष्ट्वा, पश्चिमं पर्वतं प्राप्तवान्, तत्रापि उत्तरेण धावितः। हिमालयं, मेरुं, उत्तरसागरं च दृष्ट्वा, वालीनाभिहतः, न क्वापि विश्रान्तिम् अलभे। तदा हनुमान् बुद्धिमान् मामुवाच—"स्मरामि, राजन्, वालिनं कपिसत्तमं मतङ्गशापेन—यदि अयं आश्रमं प्रविशेत्, तदा तस्य शिरः शतधा भिद्येत" इति। "अत्र नः निवासः सुरक्षितः, निर्भयश्च" इति च। ततः ऋष्यमूकपर्वतं प्राप्ताः स्म। वाली मतङ्गभयात् तत्र न प्रविष्टः। एवं राजन्, अहं सर्वमिदं प्रत्यक्षं दृष्ट्वा, भूमिमाखिलां परिभ्रम्य, अस्मिन्गुहायां वसामि। शृणु पुनः—श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे किष्किन्धाकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः प्रवर्तते। ततः सीतासन्धानार्थं वानरयूथपाः, कपिराजाज्ञया, शीघ्रं सर्वदिक् प्रस्थिताः। ते सर्वत्र अन्वेषणं कृतवन्तः—सरोवराणि, नदीतीराणि, आकाशं, नगराणि, दुर्गमप्रदेशांश्च। सर्वे वानरयूथपाः सुग्रीवाज्ञया पर्वतान्, वनानि, उपवनानि च अन्विष्य तानि प्रदेशान् विचिन्वन्ति स्म। अह्नः सर्वं कालं सीतान्वेषणे व्यायम्य, रात्रौ भूमौ समागत्य एकत्र मिलन्ति स्म। प्रतिदिनं सर्वत्र फलेन द्रुमाणां लाभः, सर्वर्तुकालेषु, रात्रौ च तत्रैव शय्यां कृत्वा विश्रान्तिं ययुः। एवं प्रथमं दिनं समाप्त्य, वानरयूथपाः कपिराजेन सह मिलित्वा, निराशाः सन्तः, प्रसरवणं पर्वतं जग्मुः।