सुग्रीवः कपिसत्तमः सर्वान् वानरान् समाहूय, रामस्य कार्यसिद्ध्यर्थं राजा सन्देशं दत्तवान्। तदा सः वानरश्रेष्ठान् उद्दिश्य उवाच—"युष्माभिः, स्वस्य प्रभोः कठोरं आदेशं विज्ञाय, एषा सीता अन्वेष्टव्या।" ततः वानराः पृथिवीं तृणैः आच्छादयन्तः, शलभानिव, प्रसरवणे रामः लक्ष्मणेन सह स्थितः। सीतान्वेषणाय नियुक्तस्य मासस्य प्रतीक्षां कृत्वा, रामः तत्रैव स्थिता, उत्तरेषु रम्येषु दिशासु महापर्वतान् परिक्लिष्टाः वानराः प्रस्थिताः। तदा शतबलिः वीर्यवान् वानरः शीघ्रं उत्तरदिशं प्रस्थिता; विनतः वानरनायकः पूर्वदिशं गतः। पवनसुतः हनुमान् ताराङ्गदादिभिः सह दक्षिणदिशं प्रस्थितः, यत्र अगस्त्यः गतः। सुसेनः वानरराजः भीषाणां पश्चिमदिशं प्रस्थितः, यत्र वरुणः रक्षति, वानराणां मध्ये सिंहः इव। सर्वाः दिशाः सम्यक् प्रेष्य, कपिसैन्यस्य वीर्यवान् सेनापतिः राजा, हर्षपूर्णः अभवत्। राज्ञा प्रेरिताः सर्वे वानरसेनानायकाः स्वस्वदिशं उद्दिश्य शीघ्रं प्रस्थिताः। गर्जन्तः, नादयन्तः, धावन्तः, वानराः महाबलिनः, उच्चैः शब्दं कृत्वा प्रस्थिताः। राज्ञा प्रेरिताः सर्वे वानरसेनानायकाः घोषयन्तः—"आनयिष्यामः सीतां, हनिष्यामः रावणम्।" "यद्यपि रावणः युद्धाय आगच्छेत्, अहं एव तं हनिष्यामि; ततः शीघ्रं जित्वा जनकनन्दिनीं आनयिष्यामि।" "यद्यपि सा श्रान्ता कम्पमाना स्यात्, स्थिरा भवेत्; अहं एव जानकीं अधोभूमेः अपि आनयिष्यामि।" "वृक्षान् भिनदामि, पर्वतान् विदारयामि, भूमिं विक्षिपामि, समुद्रान् कम्पयामि।" "योजनायाम् लङ्घयितुं शक्नोमि, नात्र संशयः; शतयोजनं च अधिकं लङ्घयितुं शक्नोमि।" "पृथिव्यां, समुद्रे, पर्वतेषु, वनान्तरेषु, अधोभूमौ अपि, मम गतिः निवारिता न भवति।" एवं बलसम्पन्नाः गर्विताः वानराः राज्ञः सम्मुखे एताः वाचः उक्तवन्तः। इदानीं वाल्मीकिरामायणस्य कीष्किन्धाकाण्डे षष्ठचत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्। कपिनायकाः प्रस्थिताः सति, रामः सुग्रीवम् उवाच—"कथं त्वं सर्वां भूमिं जानासि?" ततः सुग्रीवः विनयेन रामं प्रति प्रत्युवाच—"शृणु, सर्वं विस्तारतः कथयामि।" यदा वालिः दुण्डुभिनाम्ना राक्षसेन, महिषरूपेण, मलयपर्वतं प्रति युध्यते स्म, तदा सः महिषः मलयस्य गुहां प्रविष्टवान्; वालिः अपि तत्र प्रविष्टः तं हन्तुं इच्छन्। अहं तदा गुहाद्वारे विनीतः स्थितः, किन्तु वालिः सम्वत्सरं यावत् न निष्क्रान्तः। ततः रक्तप्रवाहः गुहां आपूरयत्; दृष्ट्वा अहं विस्मितः, भ्रातृव्यसनं स्मृत्वा शोकाकुलः अभवम्। तदा भ्रमितचित्तः, ज्येष्ठः निश्चितं हतः इति मन्ये; गुहाद्वारे पर्वतसदृशं शिलां स्थापयामि। निष्क्रान्तुं अशक्तः महिषः विनष्टः; अहं कीष्किन्धां प्रत्यागच्छं, जीविताशां त्यक्त्वा। महद् राज्यं प्राप्त्वा, तारां रुमां च, मित्रैः सह निर्भयः तत्र वासं कृतवान्। ततः वालिः कपिसत्तमः तं हत्वा प्रत्यागच्छत्; अहं तस्य सम्मानात्, भयात्, राज्यं पुनः दत्तवान्। किन्तु वालिः दुर्मनाः, कुपितः, मां हन्तुं इच्छन्, मन्त्रिभिः सह पलायमानं मां अन्वगच्छत्। ततः वालिना अनुधावितः, अहं नानार्नदीः, वनानि, नगराणि च दृष्ट्वा धावन्। तदा भूमिः मम दर्पणसदृशी, भ्रमणशालि अग्निशिखेव, गोपदसदृशी लघ्वी अभवत्। पूर्वदिशं गच्छन्, नानावृक्षान्, रम्यपर्वतान्, नदीः, सरांसि च दृष्टवान्। तत्र सूर्यस्य पर्वतं, रत्नैः शोभितम्, क्षीरसागरं, सदासुरांगनानां निवासं च दृष्टवान्। किन्तु वालिना अनुधावितः, त्वरितं पुनः प्रत्यागच्छं, प्रभो। ततः दक्षिणदिशं पुनः प्रस्थितः, विंध्यपर्वतानां मूलैः, चन्दनवृक्षैः शोभितम्। वृक्षेषु पर्वतेषु विचरन्, दक्षिणं प्रदेशं प्राप्तः, पुनः वालिना अनुधावितः। नानादेशान्, उत्तमपर्वतं च दृष्ट्वा, पश्चिमपर्वतं प्राप्तः, उत्तरदिशं प्रेरितः। हिमालयः, मेरुः, उत्तरसागरः च दृष्टः, किन्तु वालिना अनुधावितः, शरणं न प्राप्तम्। तदा हनुमान्, बुद्धिमान्, माम् उवाच—"स्मरामि, हे राजन्, यथा वालिः कपिराजः—" "—मतङ्गेन शप्तः, यदी वालिः अस्मिन् आश्रमं प्रविशेत्, तस्य शिरः शतधा विदारितं स्यात्।" एवं वाल्मीकिरामायणस्य कीष्किन्धाकाण्डे, रामस्य कार्यसिद्ध्यर्थं वानरसेनायाः प्रस्थानं, सुग्रीवस्य भूमिज्ञानस्य कारणं च सम्यक् प्रतिपादितम्।