सुग्रीवः, वानरश्रेष्ठः, सर्वान् वानरान् समाहूय तेषां मध्ये राजवद् उक्तवान्—"आर्यस्य रामस्य कार्यसिद्धये यूयं सर्वे वानरश्रेष्ठाः स्वामिनः कठोरं शासनं विज्ञाय यथायथं सर्वतोऽपि अन्वेषणं कर्तव्यम्।" तदनन्तरं वानराः पृथिवीं शलभवद् व्याप्य प्रस्थिताः, रामः तु लक्ष्मणेन सह प्रस्रवणगिरौ स्थित्वा तस्याः मासस्य प्रतीक्षां चकार, यस्मिन्सीतायाः अन्वेषणाय समयः निश्चितः। तदा रम्यायाम् उत्तरदिशि महद्भिः पर्वतैः परिवृतायाम्, शूरवान् वानरः शतबलिः शीघ्रम् उत्तरदिशं प्रस्थितः, विनतस्तु वानरयूथपः पूर्वदिशं जगाम। वायुपुत्रः हनूमान् ताराङ्गदादिभिः सह दक्षिणां दिशं ययौ, या अगस्त्येन गतपूर्वा। सुषेणः वानराधिपः पश्चिमदिशं, या वरुणेन रक्षिता, व्याघ्र इव वानरमध्ये, प्रस्थितः। एवं सर्वासु दिशासु वानरयूथपान् सम्यक् प्रेष्य, स राजा सुग्रीवः प्रमुदितः सन्तोषं लेभे। राज्ञा प्रेरिताः सर्वे वानरयूथपाः स्वस्वदिशं शीघ्रं प्रस्थिताः। तदा महावानराः गर्जन्तः, नर्दन्तः, शब्दयन्तश्च धावन्तः प्रस्थिताः। सर्वे यूथपाः राज्ञा प्रेरिताः उच्चैः घोषयन्तः—"वयम् एव सीतां आनयिष्यामः, रावणं च हनिष्यामः," इति। केचन ऊचुः—"अहमेव रावणं युद्धे हनिष्यामि, ततः शीघ्रं जित्वा जानक्याः आनयिष्यामि।" अपरः अवदत्—"यदि सा श्रान्ता कम्पमाना अपि स्यात्, त्वयि स्थिते अहमेव जानकीमधस्तात् अपि आनयिष्यामि। वृक्षान् विदारयिष्यामि, पर्वतान् विदास्यामि, पृथिवीं विदारयिष्यामि, समुद्रान् च कम्पयिष्यामि। अहं योजनशतं प्लुत्वा गन्तुं समर्थः, अस्मिन्सन्देहः नास्ति; अधिकं च योजनशतम् अतिक्रम्य गन्तुं शक्नोमि। पृथिव्याम्, समुद्रे, पर्वतेषु, वनेषु, पाताले वा मम गतिर्निवारणीया नास्ति।" एवं बलवतः वानराः स्वबलगर्विताः राज्ञः सन्निधौ वचनानि ऊचुः। वानरयूथपेषु निर्गतेषु रामः सुग्रीवम् अपृच्छत्—"कथं त्वं समग्रां पृथिवीं वेत्सि?" सुग्रीवः विनयपूर्वकं रामाय प्रतिवदन् अवदत्—"शृणु, सर्वं विस्तारतः कथयामि। कदाचित् वालिः दुण्डुभि नाम राक्षसं महिषरूपिणम् अभिमुखीकृत्य मलयपर्वतं गतः। तत्र स महिषः गुहां प्रविष्टः; वालिः अपि तं हन्तुम् गुहां प्रविष्टवान्। तदा अहम् अपि गुहाद्वारे स्थितः, किन्तु वर्षे पूर्णेऽपि वालिः न निष्क्रान्तः। ततः रक्तप्रवाहः गुहां पूरयामास; दृष्ट्वा अहम् विस्मितः भ्रातुः निधनशङ्कया शोकाकुलः अभवम्। मनसा भ्रमितः, ज्येष्ठः हतः इति निश्चित्य, गुहाद्वारे पर्वतकल्पं शिलाखण्डं स्थापयामि। तत्र महिषः निष्क्रान्तुं न अशकत्, सः विनष्टः स्यात् इति मत्वा, आशां त्यक्त्वा किष्किन्धां प्रत्यागच्छम्। ततः राज्यं प्राप्त्वा तारां च रुमां च मित्रैः सह विहृत्य निर्व्यग्रः अवसम्।" "अनन्तरं वालिः तम् राक्षसं हत्वा प्रत्यागतः; तस्मै राज्यं पुनः दत्वा, भीत्या मान्यम् अकरवम्। किन्तु सः दुष्टबुद्धिः, विचेतनः मां हन्तुम् इच्छन्, मन्त्रिभिः सह पलायमानं मां अन्वधावत्। तदा अहं तेन अनुद्युमानः, नानारूपाणि नद्यः, वनानि, नगराणि च दृष्ट्वा धावन्। पृथिवी मम दर्पणतलवत्, भ्रम्यमाणशिखायाः इव, गौःपदवत् सानुपमिता अभवत्। ततः अहं पूर्वदिशं गतः, तत्र विविधवृक्षान्, रम्यपर्वतान्, नद्यः सरांसि च दृष्टवान्। तत्र सूर्योदयपर्वतम्, रत्नमयम्, क्षीरसागरं च अप्सरसां नित्यावासं अपश्यम्। किन्तु तदा अपि वालिना पीड्यमानः, पुनः प्रत्यागच्छम्।" "अथ दक्षिणदिशं गतः, विंध्यमूलानि चन्दनवनैः शोभितानि दृष्ट्वा, तत्रापि तेन अनुद्युमानः, अन्यं देशं गतः। तत्रापि वालिना पीडितः, पश्चिमदिशं गत्वा, उत्तरेण पर्वतं हिमालयं, मेरुं, उत्तरसागरं च दृष्ट्वा, तत्रापि वालिना शरणं न लब्धम्।" "एवं मे भ्रममाणस्य, हनूमान् बुद्धिमान् मम समीपे उक्तवान्—'स्मरामि, राजन्, यथा वालिः वानरयूथपः—'" एवं सुग्रीवः रामाय पृथिव्याः विस्तारं स्वानुभूतया निवेदयामास।