हनुमतः तस्य कार्यसिद्ध्यर्थं सज्जतां ज्ञात्वा, तथा हनुमन्तं विदित्वा, रामः चिन्तयितुम् आरब्धवान्। सर्वथा हनुमति स्थिते, वानराधिपतिः कार्यसिद्धौ निश्चितं विजयं पश्यति; हनुमान् च तस्मिन् कार्ये साधने अधिकतरं दृढनिश्चयः। एवं, यस्य प्रवृत्तिः, यस्य कर्मणि प्रसिद्धिः, यस्य स्वामिना प्रीतिः, तस्य कार्यसिद्धिः निःसंशयं सुलभा। तं महाबलिनं वानरं दृढनिश्चयं विलोक्य, रामः प्रहृष्टः अभवत्, यथैव तस्य कार्यं सिद्धम् इति मन्यते, इन्द्रियैः मनसा च प्रमुदितः। ततः प्रसन्नः रामः तस्मै मुद्रिकां दत्तवान्, या तस्य नाम्ना भूषिता आसीत्, सीतायै परिचयार्थं। तया मुद्रिकया, "वानरश्रेष्ठ, जनकात्मजा त्वां मत्सकाशात् आगतम् इति ज्ञास्यति, न च सा शङ्कां गमिष्यति" इति रामः उवाच। "वीर, तव निश्चयः, तव बलसमन्वितं साहसम्, सुग्रीवस्य चाज्ञा—एतानि सर्वाणि मम विजयस्य कारणानि इव दृश्यन्ते" इति च रामः अवदत्। ततः तां मुद्रिकां गृह्य, वानरश्रेष्ठः हनुमान्, शिरसि कृताञ्जलिः, रामपादयोः प्रणम्य, प्रस्थितवान्—वानरयूथपश्रेष्ठः सः। सः वीरः मारुतात्मजः, वानरबलस्य महद् बलम् उत्पाद्य, निर्मलाकाशे मेघविनिर्गते पूर्णचन्द्र इव, तारागणैः शोभितः बभूव। "वानरश्रेष्ठ, तव अतुलं बलम् आश्रित्य, अनुत्तमं विक्रमं प्रपन्नः, हे पवनसुत, यथोचितं कर्तव्यम्, यथा जनकात्मजा अन्वीष्यते" इति रामः हनूमन्तं प्रोत्साहितवान्। एवं चतुश्चत्वारिंशत्तमे सर्गे समाप्ते, पञ्चचत्वारिंशत्तमं सर्गं शृणु। वानराणां श्रेष्ठः सुग्रीवः सर्वान् वानरान् आहूय, रामस्य कार्यसिद्ध्यर्थं तान् समादिशत्। "वानरश्रेष्ठाः, स्वामिनः कठोरं शासनं विज्ञाय, एवं सीतायाः अन्वेषणं कर्तव्यम्" इति राजा अवदत्। ततः वानराः, वेलायाः इव पृथिवीं व्याप्य, प्रस्थिताः; रामः तु प्रस्रवणगिरौ लक्ष्मणेन सह स्थितः। सीतान्वेषणाय मासपर्यन्तं यावत् प्रतीक्षां कृत्वा, सः तत्रैव स्थितवान्; रम्या च उत्तरदिक्, महद्भिः शैलैः परिवृता, अन्वेषणाय नियोजिता। ततः शतबलिः नाम वीरः वानरः शीघ्रं उत्तरदिक् प्रस्थितः; विनत नाम वानरयूथपः पूर्वदिकं गतवान्। पवनसुतः हनुमान् ताराङ्गदादिभिः सह दक्षिणदिकं, अगस्त्यचरितां दिशं, गतः। सुसेनः वानरपतिः भीषणां पश्चिमदिकं, वरुणसंरक्षिता दिशं, व्याघ्र इव वानरमध्ये, प्रस्थितः। एवं सर्वासु दिशासु सम्यक् प्रेषितासु, वानरसेनापतिः राजा सः प्रमुदितः सञ्जातः। राज्ञा प्रेरिताः सर्वे वानरयूथपाः, स्वस्वदिशासु प्रवृत्ताः, शीघ्रं प्रस्थिताः। गर्जन्तः, नर्दन्तः, शब्दयन्तः, बलिनः वानराः उच्चैः शब्दं कुर्वन्तः धावन्तः प्रस्थिताः। राज्ञा प्रेरिताः सर्वे वानरयूथपाः घोषयन्ति—"सीतां आनयिष्यामः, रावणं च हनिष्यामः" इति। "यद्यपि रावणः युद्धाय आगच्छेत्, अहमेव तं हनिष्यामि, ततः शीघ्रं जित्वा जनकात्मजान् आनयिष्यामि" इति केचन ऊचुः। "सा यदि क्लान्ता कम्पमाना अपि स्यात्, स्थिरः भव; अहमेव जानकीं पातालात् अपि आनयिष्यामि" इति अपरे ऊचुः। "वृक्षान् विदारयिष्यामि, गिरिन् भिनद्मि, पृथिवीं विदारयिष्यामि, समुद्रान् च कम्पयिष्यामि" इति केचन अवदन्। "योजनप्रमाणं प्लवेत अस्मि, अस्य विषये न संशयः; शतयोजनं च अधिकं च अहं तरिष्यामि" इति अपरे ऊचुः। "पृथिव्यां, समुद्रे, गिरिषु, काननेषु, पाताले अपि, मम गतिर्निवार्य न शक्या" इति अपि वदन्ति। एवं बलसम्पन्नाः वानराः, गर्विताः, वानरराजस्य सन्निधौ एवं वचनानि ऊचुः। एवं षट्चत्वारिंशत्तमे सर्गे आरभ्य, रामः वानरयूथपतिषु गतेषु, सुग्रीवम् अपृच्छत्—"कथम् एतां पृथिवीं समग्रां त्वया ज्ञायते?" इति। तदा सुग्रीवः विनयपूर्वकं रामाय प्रत्युवाच—"शृणु, सर्वं विस्तारतः कथयामि" इति। "यदा वाली नाम वानरः दुण्डुभिं नाम राक्षसं महिषरूपिणं युद्धाय मलयगिरिं प्रति गतवान्, तदा सः महिषः मलयस्य गुहां प्रविष्टः, वाली अपि तत्र प्रविष्टः तं हन्तुं कृतनिश्चयः। तस्मिन् काले अहं नम्रः गुहाद्वारे स्थितः, वर्षे पूर्णे अपि वाली न निष्पन्नः। तदा रक्तप्रवाहेण गुहा पूरिता, तद् दृष्ट्वा भ्रातुः शोकात् विस्मितः अभवम्। मनः संमूढः, ज्येष्ठः निहतः इति निश्चित्य, गुहाद्वारे पर्वतसमं शिलां स्थापयित्वा, तत्र महिषः निष्क्रान्तुं न अशक्नोत्, तस्मात् अहं किष्किन्धां प्रत्यागच्छम्, तस्य जीविते आशां हित्वा। ततः राज्यं लब्ध्वा, तारां रुमां च, मित्रैः सह निरभयं वासं कृतवान्। तदा वाली तं हत्वा पुनः आगतः; तस्मै राज्यं दत्वा, भयात् आदरात् च, स्थितवान्। परन्तु वाली, दुष्टबुद्धिः विमूढेन्द्रियः, मां हन्तुं समारब्धवान्; सः मां मन्त्रिभिः सह पलायमानं अन्वधावत्।" एवं सर्गक्रमेण रामायणस्य कथा प्रवहति।