हनुमति एव बलं बुद्धिः पराक्रमः देशकालविनियोगः नीतिश्च निवसन्ति, हे प्राज्ञ! तत्रैव सर्वं सम्प्रतिष्ठितम्। ततः हनुमतः सिद्धिसामर्थ्यं विज्ञाय, तथा हनुमन्तं सम्यग्विज्ञाय, रामः चिन्तयितुम् आरब्धवान्। सर्वथा हनुमता सहितः वानराधिपतिः कार्यसिद्धौ निश्चितः, हनुमान् च तस्मिन् कार्ये साक्षादधिकं निष्णातः। यः प्रवृत्तः, कर्मभिः प्रसिद्धः, स्वामिना च प्रीतः—तस्य लक्ष्यलाभः नूनम् अवश्यमेव। तं महाबलिनं वानरं धृतात्मानं दृष्ट्वा, रामः प्रहृष्टः, लक्ष्यप्राप्तिमिव मनसा चक्षुषा च अनुभूय, इन्द्रियैः मनसा च प्रमुदितः। ततः स रामः तुष्टः सन्, नामाङ्कितं मुद्रिकां हनुमते दत्तवान्, या सीतायै चिह्नभूतं भविष्यति। "एषा मुद्रिका त्वया नीत्वा, जनकनन्दिनी मयि त्वयि च विश्वासं करिष्यति, न च चिन्तां गमिष्यति," इति रामः उवाच। "त्वदीया धृतिः, त्वदीयं बलसमन्वितं वीर्यं, सुग्रीवस्य आज्ञा च—एतानि सर्वाणि मम कार्यसिद्धौ कारणानि सन्ति," इति सः पुनः अवदत्। ततः तां मुद्रिकां गृहीत्वा, हनुमान् पाणिपुटं शिरसि कृत्वा, रामपादयोः प्रणम्य, वानरयूथपश्रेष्ठः प्रस्थितवान्। स वायुपुत्रः महाबलवान्, वानरबलं समाहृत्य, निरभ्रगगने पूर्णचन्द्रमिव, तारा-समूहैः शोभितः बभूव। "त्वं हि अद्भुतबलसम्पन्नः, अप्रतिमपराक्रमः, वायुपुत्रः, यथोचितं कर्तव्यं कुरु, यथा जानकी लभ्येत," इति रामः हनूमन्तं प्रति आज्ञापयामास। एवं चतुश्चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। पञ्चचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। ततः सुग्रीवः वानरश्रेष्ठः सर्वान् वानरान् आहूय, रामस्य कार्यसिद्ध्यर्थं तान् उवाच। "युष्माभिः, हे वानरश्रेष्ठाः, स्वामिनः कठोरं शासनं ज्ञात्वा, एवं कार्यमिदं अनुसन्धेयम्," इति राजा आज्ञापयामास। ततो वानराः, वेल्लन्त इव शलभाः, पृथिवीं व्याप्य प्रस्थिताः, रामः तु लक्ष्मणेन सह प्रस्रवणे स्थितः। मासपर्यन्तं सीताः अनुसंधानाय प्रतीक्ष्य, स प्रस्रवणगिरौ स्थितः, तदा रम्यां उत्तरदिशं, महापर्वतसंवृतां, वानराः अन्वेष्टुं प्रस्थिताः। तत्र शतबलिः वीर्यवान् वानरः शीघ्रं उत्तरदिशं गच्छति स्म; विनत नाम वानरयूथपः पूर्वदिशं गच्छति स्म। वायुपुत्रः हनुमान् तारः अङ्गदः चान्ये च दक्षिणदिशं, अगस्त्यचरितं देशं, जग्मुः। सुषेणो वानरपतिः, भयंकरां पश्चिमदिशं, वरुणसंरक्षितां, सिंह इव वानरमध्यगतः, प्रस्थितः। सर्वासु दिशासु सम्यक् प्रस्थितेषु, स वानरसेना-नायकः राजा हृष्टः अभवत्। राज्ञा प्रेरिताः सर्वे वानरयूथपाः स्वस्वदिशं प्रति शीघ्रं प्रस्थिताः। तदा वानराः गर्जन्तः, नर्दन्तः, शब्दं कुर्वन्तः, धावन्तः, प्रस्थिताः। "वयम् एव सीतां आनयिष्यामः, रावणं च हनिष्यामः," इति सर्वे वानरयूथपाः घोषयामासुः। "अहमेव रावणं युद्धे हनिष्यामि, ततः शीघ्रं जित्वा जानकीं आनयिष्यामि।" "सीता यदि श्रान्ता कम्पमाना अपि स्यात्, त्वम् स्थिरः भव; अहमेव जानकीं पातालात् अपि आनयिष्यामि।" "वृक्षान् विदारयामि, पर्वतान् भिन्द्यामि, भूमिं विदारयामि, सागरान् क्षोभयामि।" "अहमेव योजनमितं देशं लङ्घयितुं समर्थः, नात्र संशयः; शतमपि योजनानां लङ्घयिष्यामि।" "पृथिव्यां, समुद्रे, पर्वतेषु, वनेषु, पाताले वा, मम गमनं निवारयितुं कश्चन न समर्थः।" इति सर्वे महाबलिनः वानराः स्वबलगर्विताः तं वानरपतिं प्रति एवमुक्त्वा स्थिताः। एवं षट्चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। सप्तचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। वानरयूथपेषु निर्गतेषु, रामः सुग्रीवं पप्रच्छ—"कथमिदं त्वया पृथिव्याः विस्तारः विज्ञातः?" सुग्रीवः विनयेन रामं प्रत्युवाच—"शृणु, सर्वं विस्तारतः कथयिष्यामि।" यदा वालिः दुण्डुभि नाम्ना राक्षसेन महिषरूपिणा युद्धं कर्तुं मलयपर्वतं प्रति गतः, तदा स महिषः गुहां प्रविवेश, वालिः अपि तं हन्तुं प्रविवेश। अहं तदा गुहाद्वारे विनीतः स्थितवान्, किन्तु वर्षमेकं यावत् वालिः न निष्क्रान्तः। ततः रक्तप्रवाहेण गुहा पूरिता, तद्विलोक्य भ्रातुः मृत्युभयात् मम चित्तं मोहविष्टं दुःखितं च अभवत्। ततः जेष्ठः नूनं हतः इति निश्चित्य, गुहाद्वारे पर्वतकल्पं शिलां स्थापयित्वा, तत्रैव तं राक्षसं निरुद्ध्य, आशाहीनः किष्किन्धां प्रत्यागच्छम्। ततः राज्यं प्राप्त्वा, तारां च रुमां च, सखिभिः सहितः, निर्भयः सुखेन वसामि स्म। ततः वालिः राक्षसं हत्वा प्रत्यागत्य, मम भयात् आदरात् च राज्यं तस्मै पुनः अददम्। एवं वाल्मीकिरामायणे किष्किन्धाकाण्डे एते श्लोकाः एकस्मिन् प्रवाहेण कथारूपेण सम्यक् संगृहीताः।