हिमवान् धर्मेण स्वकन्यां गङ्गां, या स्वेच्छया वहन्ती लोकपावनी त्रैलोक्यहिताय, सुरेभ्यो दत्तवान्। तां गङ्गां त्रैलोक्यस्यार्थे प्राप्त्वा, सर्वलोकहितकामिनः ते देवाः स्वकार्यसिद्धये तत्रतः निर्गता। रघुनन्दन, तस्याः पर्वतराजस्यान्या कन्या उमा नाम, घोरव्रतधारिणी, घोरं तपः समास्थिता। तां उमां, या लोकपूजिता अनुपमसौन्दर्या च, सः गिरिशः महादेवाय तस्याः घोरतपसा समर्पितवान्। राघव, एते हिमवत्प्रसूते जगति पूजिते द्वे कन्ये, गङ्गा नदीश्रेष्ठा च उमा देवी च। मुनिश्रेष्ठ, एषा सम्पूर्णकथा तव निगदिता—कथं सा त्रिधा वहमाना गङ्गा प्रथमं दिवं प्राप्तवतीति। ततः सा दिव्या रम्या गङ्गा, हिमवत्पुत्री, निष्पापाऽप्सु वहन्ती स्वर्गलोकं प्राप्तवती। एतस्मिन्नन्तरे, मुनिना सम्पूर्णकथा श्रुत्वा, रामलक्ष्मणौ तं मुनिवरं प्रणम्य प्रष्टुमुपचक्रमाते—"भो ब्राह्मण, त्वया यः परमः धर्म्यश्चायं वृत्तान्तः कथितः, स एव विस्तरेण निगद्यतां—कथं हिमवत्प्रभवायाः ज्येष्ठायाः कन्यायाः जन्माभवत्, त्वं हि तस्याः दिव्यमानुषस्य सर्वमूलं जानासि। केन कारणेन सा गङ्गा त्रैलोक्यपावनी त्रिधा वहन्ती जाता? कथं सा कीर्तिमती नदी त्रैपथगा इति प्रसिद्धा बभूव? त्रिषु लोकेषु, धर्मज्ञ, केन कर्मणा केन च संयोगेन सा प्रवृत्ता?" इति काकुत्स्थवंशजेन पृष्टे, तपोधनः विश्वामित्रः मुनिसंघमध्ये सम्पूर्णकथां प्रवक्तुमुपचक्रमे। "राम," इति सः उवाच, "पुरा महातपस्वी शितिकण्ठः नूतनविवाहितः आसीत्। तदा सः भगवाञ्छिवः, देवीं दृष्ट्वा, सान्द्रस्नेहेन तया सह रममाणः, शतं वर्षाणि दिव्यानि व्यतीयाय। तथापि, राम, न तस्यां पुत्रो जातः। तदा सर्वे देवाः पितामहमुख्याः चिन्तितवन्तः—'यदि कश्चिदत्र जातः, तं को धर्तुं शक्ष्यति?' इति। ततो देवा उपगम्य, प्रणम्य, उचुः—'देवदेव महादेव, लोकहितकामिन्, नमस्कारेण त्वं नः प्रीतिं कुरु। तव तेजः लोका धारयितुं न शक्नुवन्ति; ब्रह्मतेजसा युक्तः, देवीसहितः तपः आचर। त्रैलोक्यहिताय तेजस्तेजसि संयम्य, लोकान् रक्ष—जगति नाशयितुं न अर्हसि।' श्रुत्वा तेषां वचनानि, भगवान् सर्वलोकनाथः 'एवमस्तु' इति प्रत्युवाच, पुनश्चोवाच—'तेजस्तेजसा संयम्य, देवीसहितः, अहं लोकानां शमं करिष्यामि। इदमुत्तमं तेजो मम, यत् सञ्चलितम्—कः तद् धारयिष्यति? तद् उत्तमं देवाः वदन्तु।' तदा देवाः वृषध्वजं प्रत्यवदन्—'यत्तव तेजः सञ्चलितम्, तत् वसुधा धारयिष्यति।' तेन प्रत्युक्ता, सः महेश्वरः स्वतेजः सृष्ट्वा भूमौ सस्मार, येन सा पृथ्वी पर्वतवनसंयुक्ता अभवत्। पुनः देवाः अग्निं प्रति वचः प्रोचुः—'त्वं तेजस्वी, वह्निसहितः, प्रविश।' तदा अग्निना पुनः पूरिता, श्वेतपर्वतः दिव्यं सरवनं च अग्निसूर्यसदृशं बभासे। तत्र अग्निसम्भूतः महातेजाः कार्त्तिकेयः जातः। तदा सर्वे देवाः मुनिसंघैः सह, उमाशिवौ भक्त्या पूजयामासुः। तान् पूजयित्वा, पर्वतदुहिता देवी, क्रुद्धा, रक्तलोचना, देवांश्च भूमिं च शशाप—'यतोऽहं संयता पुत्रार्थमागतास्मि, तथापि प्रतिबद्धा, अतः—'यूयं स्वपत्नीषु पुत्रान्न जनिष्यथ; अद्य प्रभृति पत्न्यः वन्ध्याः स्युः।' एवं देवांश्च शप्त्वा, भूमिं चोवाच—'हे पृथिवि, त्वमेकस्वरूपा न भविष्यसि; बहुपत्नीकां रूपं धारयिष्यसि।' चित्तमोहिता च त्वं, पुत्रसुखं न प्राप्स्यसि, यतः मम पुत्रं न इच्छसि, मां च कुपितवती।' इति। सर्वान् देवान् शप्त्वा, सः त्रिदशेशः वरुणपालितदिक् प्रति प्रस्थितवान्। तत्र गत्वा, महेश्वरः हिमवत्प्रसवस्य उत्तरे शिखरे, देव्या सह, महत्तपः आचरत्। एषा कथा पर्वतनन्दिन्या निगदिता, राम, इदानीं लक्ष्मणेन सह गङ्गायाः उत्पत्तिं शृणु। एतेन काले, देवाः इन्द्राग्निप्रमुखाः, सेनापतेः अभावेन, पितामहमुपगम्य, प्रणम्य, उचुः—'भगवन्, यः सेनापतिः त्वया पूर्वं नियुक्तः, सः स्वपत्नीया सह घोरं तपः आचरति। यदत्र त्रैलोक्यहिताय कर्तव्यं, तत् विधेहि, त्वमेव अस्माकं परमाश्रयः।