तदा वने वाल्मीकिः महर्षिः, सह शिष्यैः विहरन्, ददर्श यत्र एकः निषादः कामवशेन क्रौञ्चद्वन्द्वस्य एकं पक्षिणं बाणेन पातयामास। स तु पक्षी रक्तरूणितशरीरः भूमौ पतितः सन्दृश्य, तस्य भार्या दुःखार्तया कण्ठेनार्तस्वरेण विलपन्ती बभूव। सा द्विजातिपक्षिणी, ताम्रशीर्षा, शोभमानपक्षधारिणी, पतिं विना विलपन्ती दुःखेन व्याकुला बभूव। एवं तस्य पक्षिणोः दुःखदं दृश्यं दृष्ट्वा, तस्य धर्मात्मनः महर्षेः हृदि करुणा सञ्जज्ञे। करुणया संविग्नः स महर्षिः चिन्तयामास—"अयम् अधर्मः।" स विलपन्तीं क्रौञ्चीं निरीक्ष्य इदं वचनमुवाच—"निषाद, यः त्वं क्रौञ्चद्वन्द्वस्य एकं पक्षिणं काममोहितः हत्वा, त्वं शाश्वतीं कीर्तिं न प्राप्स्यसि।" एवं वदन्, महर्षिः विस्मितचित्तः सन्ददर्श—"किमेतद्वचनं मया दुःखवेगेनोक्तम्?" इत्येव मनसि विचिन्त्य, स धर्मज्ञः शिष्यं प्रति वाक्यमुवाच—"यदेतत् श्लोकबद्धं वचनं मया उक्तं, तद् छन्दोबद्धं स्वरयुक्तं, शोकस्य प्रवृत्तिमूलं, तद्वै श्लोकत्वेन स्थास्यति।" एवं महर्षिणा उक्तं वाक्यं शिष्यः हर्षपूर्णः प्रतीयाय, आचार्यः च तेन तुष्टः। ततः स महर्षिः तीर्थे नियमानुसारं स्नानं कृत्वा, तद्वृत्तान्तं चिन्तयन् आश्रमं प्रत्यागच्छत्। तस्मिन्नेव काले, भारद्वाजः तस्य विनीतः शिष्यः पूर्णकलशं गृहीत्वा पृष्ठतः अन्वगच्छत्। आश्रमं प्रविश्य, स धर्मवित् महर्षिः शिष्येण सह उपविवेश, अन्यैः कथाभिः संलग्नः समाधिं च समारोपयामास। तत्रैव, लोकानां स्रष्टा स्वयं ब्रह्मा, चतुर्मुखः प्रभासम्पन्नः, तं वाल्मीकिं द्रष्टुं समुपागमत्। वाल्मीकि ब्रह्माणं दृष्ट्वा, त्वरया उत्थाय, वाचं संयम्य, कृताञ्जलिः सस्मार, विस्मयेन पूर्णः स्थितः। स तं देवं पाद्येन, अर्घ्येण, आसनेन, प्रणामेन च सत्कृत्य, सम्यक् प्रणम्य कुशलं पप्रच्छ। भगवान् ब्रह्मा, पूजितासने उपवेश्य, वाल्मिकयेऽपि स्थानमदात्। ब्रह्मणः अनुमतिं प्राप्य, वाल्मीकि अपि उपाविशत्; उपविष्टे तस्मिन्, प्रजापतिः साक्षात् तत्र उपस्थितः। तदा वाल्मीकि, तद्वृत्तान्तमन्तरेण मनसा समाधिं प्रविश्य, तस्य दुष्टहृदया निषादस्य क्रूरकर्म विचारयन् स्थितः। तस्य मनसि, या शोभनस्वरा क्रौञ्ची व्यर्थं हता, तस्या दुःखं पश्यन्, पुनः तामेव श्लोकमधुनापि क्रौञ्च्याः शोकवशात् जगौ। पुनः, अन्तर्मुखः शोकवशेन स्थितः, ब्रह्मा स्मयमानः तमुवाच—"एषः श्लोकः यथारूपः स्थास्यति, नात्र चिन्ता। मम इच्छया, हे मुने, एषा सरस्वती तव हृदि उत्पन्ना। त्वं रामस्य सर्वं चरितं, धर्मज्ञस्य बुद्धिमतः, लोके रचय।" "यद् यद् रामेण, सौमित्रिणा, सर्वैः राक्षसैः, वैदेह्या च, रहस्यं वा प्रकाशं वा, यद् घटितं, तत् सर्वं त्वया ज्ञायते। असत्यं ते काव्ये न प्रविश्यति। त्वं रामस्य पुण्यं चरितं छन्दोबद्धं काव्यरूपेण कुरु। यावत् गिरयः, नद्यः, पृथिव्यां सन्ति, तावत् एषः रामकथावृत्तान्तः त्वया विरचितः लोके प्रवर्तिष्यते। तव काव्ये रामायणस्य कीर्तिः स्थास्यति। तावत् त्वं लोकेषु स्थित्वा, ऊर्ध्वं च अधः च, कीर्तिं लप्स्यसे।" एवं ब्रह्मणो वचः श्रुत्वा, स भगवान् तत्रैव अन्तर्धानम् अगच्छत्; वाल्मीकि महर्षिः, विस्मयान्वितः, शिष्यैः सह तस्मात् स्थालाद् अपक्रमत्। ततः सर्वे शिष्याः पुनः पुनः तं श्लोकं गायन्तः, हृष्टाः विस्मिताश्च बभूवुः। यः श्लोकः महर्षिणा छन्दोबद्धः गीयते स्म, सः पुनः पुनः उच्चार्य, शोकोऽपि श्लोकत्वं प्राप्तवान्। तदा वाल्मिकेः शुद्धचित्तस्य मनसि निश्चयः उत्पन्नः—"एवं श्लोकैः अहं सम्पूर्णं रामायणं रचयिष्यामि।" सः उत्तमार्थयुक्तैः, मधुरैः पदैः, मनोहरैः श्लोकैः, रामस्य कीर्तिं विस्तारयन्, शतानि शतानि सममितानि श्लोकानि काव्यरूपेण रचयामास। सम्यक् समासविभक्त्युक्तं, मधुरं सुविनिर्मितवाक्यं, रघुनन्दनस्य चरितं, दशग्रीववधकथायुक्तं, मुनेः काव्यं शृणुत। इदानीं वाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे तृतीयः सर्गः श्रूयताम्। सर्वाणि तानि धर्मार्थयुक्तानि, हितानि च वृत्तान्तानि श्रुत्वा, सः पुनः तस्य धिमतः यथावत् वृत्तान्तं विचिन्तयामास। आप्लुत्य जलैः शुद्धः, कुशासनस्य पूर्वदिशं प्राचीमुखः, अञ्जलिं कृत्वा धर्मानुसारं वृत्तान्तं पृच्छति स्म। सर्वं यथावत्, हास्यं, भाषणं, गमनं, सर्वकर्माणि, धर्मबलात् सम्यगवलोकयन्, यानि यानि रामे सत्यव्रते वने वसता भार्यया भ्रात्रा च सह जातानि, तानि सर्वाणि अवलोकयामास। ततः योगयुक्तः स धर्मात्मा सर्वं भूतपूर्वं यथावत् फलं हस्ते इव प्रकाश्य पश्यति स्म। तानि सर्वाणि सम्यग्दृष्ट्वा, विवेकेन, स महात्मा रामस्य रमणीयं चरितं कर्तुम् उद्यतचित्तः अभवत्।