शृणु, राम, गिरिराजः हिमवान्, यः खनिजसमृद्धिः महाशैलः च, अस्य पृथिव्यां अनुपमसौन्दर्ययुक्ते द्वे कन्ये आस्ताम्। तयोः माता मेना नाम्ना, या मेरोः कन्या सुष्रोणी च, हिमवतः प्रिया भार्या आसीत्। तस्याः गर्भात् रघुनन्दन, हिमवत्सुतायाः ज्येष्ठा कन्या गङ्गा जाताऽभवत्, द्वितीया तु उमा नाम्ना। अथ सर्वे देवाः स्वकार्यसिद्ध्यर्थम् त्रिपथगामिनीं गङ्गां, या ज्येष्ठा कन्या, गिरिश्रेष्ठाद् याचितवन्तः। हिमवान् धर्मतः जगतां पावनीं, स्वेच्छया प्रवहन्तीं गङ्गां, त्रिलोकीहिताय दत्तवान्। गङ्गां प्राप्य, सर्वलोकहितकामाः ते देवाः कृतार्थाः सन्तः प्रतस्थिरे। रघुवंशशिरोमणे, शैलस्य अपरान्या कन्या, उमा, घोरं तपः आचरन्ती, अतिदृढव्रता आसीत्। गिरिराजः तां उमां, या लोकपूजिता, अतुलसौन्दर्ययुक्ता च, रुद्राय दत्तवान्, कारणं तस्याः घोरतपः। राघव, हिमवतः एते द्वे कन्ये, गङ्गा नदीश्रेष्ठा च उमादेवी च, लोके पूज्ये। बुद्धिश्रेष्ठ, एतदाख्यानं सम्पूर्णं तुभ्यं उक्तं—कथं सा त्रिपथगा गङ्गा प्रथमं दिवमुत्थिता। ततः सा दिव्या रम्या नदी, शैलराजकन्या, निष्पापाङ्गी, सुस्वर्णजलधारिणी, देवलोकमुत्तिष्ठत्। एतस्मिन् समये, महर्षिणा उक्ते, वीरौ राघवः लक्ष्मणश्च, तं कथामधुरं श्रुत्वा, महर्षिं प्राहतुः— “हे ब्राह्मण, त्वया एष धर्म्यः परमः आख्यातः; अधुना गिरिश्रेष्ठस्य ज्येष्ठायाः कन्यायाः जन्म विस्तार्य वद, त्वं हि तस्याः दिव्यमानुषजातस्य सर्वं जानासि।” “का कारणात् गङ्गा, लोकपावनी, त्रिपथगा जाता? कथं सा ख्यातनाम्नी नदी त्रिपथगा अभवत्? केन कर्मणा, केन साहचर्ये सा त्रिषु लोकेषु प्रवृत्ता? काकुत्स्थवंशजः एवमुक्त्वा, महातपस्वी विश्वामित्रः प्रत्युवाच।” ऋषिसमूहे मध्ये, विश्वामित्रः सम्पूर्णं आख्यानं प्रव्याहरत्— “पूर्वं, राम, महातपस्वी शितिकण्ठः नूतनविवाहितः आसीत्। भगवतीं दृष्ट्वा, महेश्वरः, नीलकण्ठः, तया सह रममाणः, शतं दिव्यानि वर्षाणि व्यतीतानि। तथापि, राम, तस्यां पुत्रः न जातः; तदा सर्वे देवाः, ब्रह्मणा सह, महता चिन्तया अभिभूताः। 'यदि अत्र कश्चिद् सृष्टः स्यात्, तं को धर्तुं शक्तः?' इति सर्वे देवाः प्रणिपत्य, ईश्वरं प्रार्थयन्ते— 'हे देवदेव, महेश, लोकहिते रतः, अस्माकं प्रणतिं गृहाण, सौम्यं दर्शय।' 'तेजसा युक्तं ब्रह्मतपसा, त्वं देवश्रेष्ठ, देवीसहितः तपः आचर।' 'त्रैलोक्यहिताय, तेजः तेजसा संयम्य, सर्वलोकान् रक्ष; लोकान् अकाल्यकरः मा भूः।' देवानां वचः श्रुत्वा, महादेवः, लोकनाथः, 'एवं भवतु' इति प्रत्युवाच, पुनः अवदत्— 'अहं तेजः तेजसा संयम्य, देवीसहितः, स्थास्यामि; देवाः च पृथिवी च शान्तिम् प्राप्नुयुः।' 'इदं परमं मम तेजः, यत् उद्वेजितम्—कः एतत् धर्तुं शक्नुयात्? देवश्रेष्ठाः वदन्तु।' इति उक्ते, देवाः वृषध्वजं प्रत्युवाचुः— 'यत् तव तेजः अद्य उद्वेजितम्, तत् पृथिवी धारयिष्यति।' एवं उक्तः, महाबलः देवेशः, स्वं महत्तेजः विससर्ज, येन पृथिवी, गिरिपर्वतान् वनानि च, पूर्णानि। ततः पुनः देवाः अग्निं प्राहुः— 'प्रविश, महातेजन, वह्निसहितः।' तदा अग्निना पुनः पूरिते, श्वेतपर्वतः दिव्यः सरवनं च, अग्निसूर्यसमप्रभं, उत्पन्नम्। तत्र अग्निसम्भवः महातेजाः कार्त्तिकेयः जातः। तदा, तस्मिन्नपि काले, देवाः मुनिगणैः सह, उमां शिवं च पूजयामासुः। ते भक्त्या पूजां कृत्वा, अतिप्रीतमानसाः, राम, तदा शैलकन्या देवान् क्रुद्धा वचनम् अब्रवीत्— 'मम सन्निधौ पुत्रार्थं युक्तायाः, मां निरुद्ध्य, यूयं सर्वे पत्निषु न पुत्रान् प्राप्स्यथ; अद्य प्रभृति, पत्नयः वन्ध्याः स्युः।' एवं देवान् शप्त्वा, सा पृथिवीं अपि शप्तवती— 'हे पृथिवि, त्वं नैकरूपा स्याः, बहुपत्नीकृताऽपि स्याः।' 'चञ्चलमनसि त्वयि, त्वं मम पुत्रसुखं न प्राप्स्यसि; यः मम पुत्रं न इच्छसि, मां च कुपितां कृतवान्।' सर्वान् देवान् दुःखितान् दृष्ट्वा, देवेशः तदा वरुणपालितं देशं प्रति प्रस्थितवान्। तत्र गत्वा, महेश्वरः, हिमवतः उत्तरे शृङ्गे, देवीसहितः, तपः अकरोत्। राम, एषा हिमवत्कन्यया उक्ता कथा तुभ्यं प्रवदिता; अधुना मम वचः शृणु, लक्ष्मणेन सह, यथा गङ्गायाः उत्पत्तिः जाताऽभवत्।