रामस्य वचनेन प्रेरितः महर्षिः विश्वामित्रः गङ्गायाः उत्पत्तिं च जन्म च कथयितुं आरब्धवान्। स रामाय आह—हे राम, हिमवत् पर्वतराजः, यः महा-रत्नाधारः, भूमौ अनुपम-सौन्दर्ययुक्ते द्वे कन्ये अभवताम्। तयोः माता मेना नाम्ना, मेरु-पुत्री, रम्या सुश्रोणी हिमवत्स्य प्रियपत्नी आसीत्। तस्याः एव, हे रघुनन्दन, गङ्गा ज्येष्ठा कन्या अभवत्; द्वितीया उमां नाम्ना अभवत्। ततः, देवकार्य-सिद्ध्यर्थं सर्वे देवाः त्रिपथगामिनीं गङ्गां ज्येष्ठां कन्यां पर्वतराजात् याचितवन्तः। हिमवत् धर्मेण स्वकन्यां गङ्गां, यः लोकपावनी स्वेच्छया प्रवहति, त्रैलोक्यहिताय दत्तवान्। गङ्गां प्राप्त्वा, सर्वलोकहितैषिणः देवाः तां स्वकार्य-सिद्ध्यर्थं गृहीत्वा गच्छन्ति स्म। हे रघुकुल-आनन्द, अपर कन्या पर्वतस्य, दृढव्रता, घोरं तपः आचरति स्म। हिमवत् उमां, लोकपूजितां, अतुल-सौन्दर्ययुक्तां, घोर-तपस्विनीं, रुद्राय दत्तवान्। हे राघव, हिमवत्-पर्वतराजस्य एते द्वे कन्ये विश्वपूजिते—गङ्गा नदीश्रेष्ठा, उमादेवी च। हे बुद्धिश्रेष्ठ, एतत् सर्वं तव उक्तम्—कथं त्रिपथगामिनी गङ्गा प्रथमं दिवं प्राप्तवती। ततः सा दिव्य-रम्या नदी, पर्वतराज-कन्या, निष्पाप-जलधारिणी, देवलोकं प्राप्तवती। ततः षट्त्रिंशोऽध्यायः आरभ्यते। ऋषेः उक्ते, वीरः राघवः लक्ष्मणः च, तां कथां स्वागत्य, महर्षिं प्रत्युवाचताम्। "हे ब्राह्मण, त्वया एषा उत्तमा धर्म्य कथा उक्ता; अधुना पर्वतराजस्य ज्येष्ठायाः कन्यायाः जन्म विस्तारतः कथय, यतः त्वं दिव्य-मानुष-उत्पत्तेः सर्वं जानासि।" "कस्य कारणेन गङ्गा त्रिपथगामिनी लोकपावनी प्रवहति? कथं सा नदीश्रेष्ठा त्रिपथगामिनी प्रसिद्धा अभवत्?" "त्रिषु लोकेषु, हे धर्मज्ञ, केन कर्मणा, केन साहाय्येन सा प्रवृत्ता? इति ककुत्स्थवंशजः उक्त्वा, विश्वामित्रः तपो-सम्पन्नः प्रत्युवाच।" स ऋषिमध्ये सर्वं वृत्तान्तं विस्तरतः कथयामास। "पुरा, हे राम, महातपस्वी शितिकण्ठः नवविवाहितः आसीत्। देवीं दृष्ट्वा, भगवतः महादेवस्य, नीलकण्ठस्य, रमणीय-संयोगः अभवत्; एवं महात्मा देवः शतं दिव्यवर्षाणि रममाणः स्थितः।" "तथापि, हे राम, तस्याः पुत्रः न जातः; तदा सर्वे देवाः ब्रह्मणा सह अतिव्यग्राः अभवन्। 'यदि कश्चित् जीवः अत्र जायेत, कः तं सहनं शक्नुयात्?' इति सर्वे देवाः नमस्कृत्य एवं उक्तवन्तः—" "'हे देवदेव, महादेव, लोकहिते रममाणः, नमस्कारात् त्वं अस्माकं कृपां कुर्याः।' 'तेजसा युक्तं तव वीर्यं लोकाः धारयितुं न शक्नुवन्ति; ब्रह्म-तपसा युक्तः, देवीसहितः तपः आचर।'" "'त्रैलोक्यहिताय, तेजः तेजसि संयच्छ; सर्वलोकान् रक्ष—त्वं लोकान् निर्जनान् मा कुर्याः।'" भगवतः वचः श्रुत्वा, महादेवः सर्वलोकनाथः "एवमस्तु" इत्युक्त्वा पुनः प्रोवाच— "'तेजसा तेजः संयच्छामि देवीसहितः; देवाः भूमिश्च शान्तिम् प्राप्नुयुः।'" "'मम परमं तेजः, यत् उद्विग्नं जातम्—कः तद् धारयिष्यति? श्रेष्ठाः देवाः तद् वदन्तु।'" इति उक्ते, देवाः वृषध्वजं प्रत्युवाचुः— "'यत् अद्य उद्विग्नं तव तेजः, भूमिः तद् धारयिष्यति।'" एवं उक्तः, देवेशः महादेवः तद् महातेजः विमोचयामास, येन भूमिः पर्वतैः वनैः च पूर्णा अभवत्। पुनः देवाः अग्निं प्रत्युवाचुः— "'त्वं महातेजसा, वायुसहितः, प्रविश।'" ततः अग्निना पुनः पूर्णे, श्वेतपर्वतः दिव्यः सरवनः च अग्निसूर्याभौ अभवताम्। तत्र महातेजस्वी कार्तिकेयः अग्निसम्भूतः अभवत्; तदा, देवाः ऋषिगणैः सह उमां शिवं च पूजयामासुः। ते भक्त्या पूजयित्वा, मनः हृष्टाः अभवन्; ततः, हे राम, पर्वत-कन्या देवाँ प्रति उक्तवती—क्रोधेन, रक्तलोचना, सर्वान् शप्तवती— "यतः अहं संयता, पुत्रार्थे संयुज्यापि—" "यूयं स्वपत्नीषु पुत्रान् न जनयिष्यथ; अद्य प्रभृती, पत्न्यः वन्ध्या भवंतु।" सर्वान् देवाँ शप्त्वा, भूमिं अपि शप्तवती—"हे भूमे, त्वं एकरूपा न भविष्यसि; बहुपत्नीकृतं रूपं धारयिष्यसि।" "च त्वं, यः मनः मोहिता, पुत्रसुखं न प्राप्स्यसि, यतः मम पुत्रं न इच्छसि, मां च क्रोधयामासि।" सर्वे देवाः शापदुःखिताः दृष्ट्वा, देवेशः तदा वरुण-रक्षितां दिशं प्रस्थितवान्। तत्र गत्वा, महादेवः हिमवत्स्य उत्तरे गिरिपृष्ठे, तस्मिन् शिखरे, देवीसहितः तपः आचरत्। हे राम, पर्वत-कन्यायाः एषा कथा तव उक्ता; अधुना लक्ष्मणसहितः गङ्गायाः उत्पत्तिं शृणु, यथा अहं कथयामि।