सर्वे मुनयः सह राघवेण तां पुण्यां नदीं हंसक्रौञ्चनिषेवितां दृष्ट्वा परमं हर्षं प्राप्ताः। तस्याः तीरे सर्वे निवासस्थानानि विधिवत् कृत्वा, स्नानं कृत्वा पितृदेवताभ्यां तर्पणं चकारुः। अग्निहोत्रमुत्सृज्य, तृप्ताः सन्तः, तस्मिन् शुभे जाह्नव्याः तीरे प्राविशन्, हृष्टचित्ताः। ततः महात्मानं विश्वामित्रं सर्वतः परिवृत्य, सम्यक् उपविष्टाः राघवाः, तत्र रामः प्रमुदितमानसः विश्वामित्रं प्राह। स आदरात् उवाच—“भगवन्, श्रोतुमिच्छामि त्रीन्पथगां गङ्गां कथं सा त्रैलोक्यं जित्वा सर्वनदीपतित्वं प्राप्तवती?” इति। रामस्य वचो निशम्य, महर्षिः विश्वामित्रः गङ्गायाः उत्पत्तिं जन्म च आख्यातुम् आरब्धवान्। स उवाच—“राम, हिमवान् नाम पर्वतराजः, रत्नसमृद्धः, भूमौ द्वे कन्ये अप्रतिमसौन्दर्ये असूत। तयोः माता मेना नाम, मेरुदुहिता सुश्रोणी, हिमवत्स्य प्रिया भार्या आसीत्। तस्याः ज्येष्ठा दुहिता गङ्गा, द्वितीया उमा नाम जाताः। ततः सर्वे देवाः स्वकार्यसिद्धये त्रीन्पथगां गङ्गां पर्वतराजात् याचितुम् अगच्छन्। धर्मेण हिमवान् गङ्गां लोकपावनीं स्वेच्छया प्रवहन्तीं त्रैलोक्यहिताय अददात्। गङ्गां लब्ध्वा त्रैलोक्यस्यार्थे, सर्वे देवाः तुष्टाः प्रययुः। अन्यां तु कन्यां, उमां, घोरव्रतपरायणां, हिमवान् रुद्राय ददौ सा तपसा समन्विता। एते उभे कन्ये लोकसम्मानिते, गङ्गा नदीश्रेष्ठा च उमादेवी च, पर्वतराजस्य सुत्यौ। एवं त्रिपथगायाः गङ्गायाः दिव्यं गमनं कथितम्। ततः सा दिव्या हिमवत्पुत्री सुरूपा, देवलोकं गता, पापरहिताऽम्भोधरा। एवमुक्ते मुनिना, वीर्यवान् राघवः लक्ष्मणश्च तां कथां श्रुत्वा, तमृषिं प्राह—“ब्राह्मण, उत्तमं धर्म्यमाख्यातं त्वया, अधुना विस्तारतः हिमवत्प्रथमजायाः जन्म कथय; त्वमेव ह्यस्याः दिव्यमानुषं सर्वं वेत्थ। किं कारणं येन गङ्गा त्रिपथगा जाताऽस्य, केन कर्मणा, केन सम्प्रयोगेन, सा त्रिषु लोकेषु प्रवहति?” इत्युक्ते, विश्वामित्रः तापसः सर्वमृषिसंनिधौ आख्यातुम् आरब्धवान्। प्राचीनकाले, राम, महातपाः शितिकण्ठः नवविवाहितः आसीत्। तत्र तस्य भगवत्याः सह संयोगे स्थितः महादेवः, सर्पगला, क्रीडन् शतं दिव्यवर्षाणि ययौ। तथापि, राम, तस्यां पुत्रः न जातः। तदा सर्वे देवाः, प्रजापतिप्रमुखाः, चिन्ताम् आपन्नाः। “अत्र यः सुतः जायेत, तं को धर्तुं क्षमः?” इति सर्वे देवाः प्रणम्य तं जगादुः— “देवदेव महादेव लोकहिते रतः, नमस्कृत्य त्वां वयं प्रार्थयामः। तव तेजः ब्रह्मतेजसामन्वितं, यदिदानीं प्रवृद्धं, तद् लोका न सोढुं शक्नुवन्ति; तस्मात् देव्या सह तपः कुरु। त्रैलोक्यहितार्थं तेजस्तेजसा संनिगृह्य, लोकान् पालय; लोकान् अप्रवास्यः।” एवं देववचनं श्रुत्वा, स जगतां प्रभुः, “एवं भवतु” इति प्रतिज्ञाय, पुनरुवाच—“मम एतत् परमं तेजः समुत्थितं, तद् को धारयिष्यति? तद् वदन्तु श्रेष्ठाः देवाः।” तदा देवाः तमूचुः—“एतत् त्वत्तः समुत्थितं तेजः पृथिवी धारयिष्यति।” तच्छ्रुत्वा, स महादेवः स्वमहत्तेजः विससर्ज, येन पृथिवी गिरिप्रस्थवनानि च पूरितानि। पुनः देवाः अग्निं प्रति वचः ऊचुः—“त्वं महातेजाः उग्रः वातसमन्वितः प्रविश।” तदा अग्निना पुनः पूरिते, श्वेतपर्वतो दिव्यं सरवणं च जातं, अग्निसूर्यसमप्रभम्। तत्र अग्निसंभूतः महातेजाः कार्तिकेयः अभवत्। तदा देवाः मुनिसंघैः सह उमां शिवं च पूजयामासुः। तेषां मनः परमसन्तुष्टं, भक्त्या पूजां कृत्वा, तदा पर्वतदुःिता उमा देवांश्चेदमुवाच—क्रोधात् रक्तलोचना, शापं ददौ—“मम संयोगे पुत्रार्थं यत्नः कृतः, तत्रापि निरुद्धा; अतः, भवतां पत्न्यः स्वतः पुत्रान् न जनयिष्यन्ति, अद्य प्रभृति वन्ध्याः स्युः।” एवं सा पर्वतदुःिता देवांश्च शप्तवती।