रामेण एवमुक्तः विश्वामित्रः प्रत्युवाच—“एष एव पन्थाः मया निर्दिष्टः, येन महर्षयः चरन्ति।” तेन वाक्येन प्रेरिताः महात्मानः मुनयः, विश्वामित्रेण सह, विविधानि वनानि पश्यन्तः अग्रे जग्मुः। दीर्घं मार्गं गत्वा, यदा दिवसस्य अर्धमतीयत्, तदा ते सर्वे जाह्नवीं नदीं दृष्टवन्तः, या मुनिसेविता श्रेष्ठा नदी अस्ति। तां पुण्यां नदीं, हंसक्रौञ्चनिषेवितां दृष्ट्वा, सर्वे मुनयः राघवेण सह प्रमुदिताः अभवन्। तस्याः तीरे सर्वे निवासस्थानानि व्यवस्थितवन्तः। अनन्तरं, यथाविधि स्नात्वा, पितृदेवताभ्यः तर्पणानि चक्रुः। अग्निहोत्रं कृत्वा, अमृतकल्पं हविः भुक्त्वा, ते सर्वे जाह्नव्याः पुण्यतीरं प्रविश्य, हृष्टचेतसः अभवन्। तत्र, महात्मानं विश्वामित्रं सर्वतो वृत्य, सम्यक् उपविष्टाः राघवौ अपि तत्र आसीताम्। तदा रामः प्रमुदितमानसः, विश्वामित्रं प्रति उवाच— “भगवन्, त्रिपथगा या गङ्गा, तस्या उत्पत्तिं श्रोतुमिच्छामि। सा कथं त्रैलोक्यं जयित्वा नदीनां स्वामिनी अभवत्?” रामस्य वचनेन प्रेरितः महर्षिः विश्वामित्रः गङ्गायाः उत्पत्तिं जन्म च आख्यातुम् आरभत। स उवाच—“राम, हिमवान् नाम पर्वतराजः रत्नाकरः, तस्य द्वे कन्ये अप्रतिमरूपे इह भूमौ आस्ताम्। तयोः माता मेना नाम, मेरुदुहिता सुश्रोणी, हिमवतः प्रिया भार्या आसीत्। तस्याः जेष्ठा कन्या गङ्गा जाताऽभूत्, द्वितीया उमा नाम। ततः, देवकार्यार्थं सर्वे देवा हिमवन्तं प्रति गताः, त्रिपथगां गङ्गां याचन्तः। हिमवान् धर्मेण कन्यां गङ्गां जगतां पावनीं, स्वेच्छया प्रवहन्तीं, त्रैलोक्यहिताय दत्तवान्। ताम् लब्ध्वा, तेषां कार्यसिद्धिः अभवत्, ते सर्वे देवाः प्रीताः तस्मात् जग्मुः। रघुनन्दन, अपरां कन्यां उमा नाम, तपोनिष्ठां, हिमवान् घोरं तपः कुर्वतीं ददर्श। तां तपस्विनीं, लोके पूजितां, अतुलसौन्दर्ययुतां उमां, रुद्राय ददौ पर्वतराजः। एते, राघव, पर्वतराजस्य द्वे कन्ये लोके पूजिते—गङ्गा नदीनां श्रेष्ठा, उमा च देवी। एवं त्रिपथगा गङ्गा कथं दिवं प्राप्ता इति सर्वं तुभ्यं उक्तम्। ततः सा शोभना दिव्या नदी, पर्वतनन्दिनी, पापरहितां जलयुक्तां स्वरितं जगाम।” एवं कथिते, राघवः लक्ष्मणश्च तां कथां श्रुत्वा, महर्षिं विश्वामित्रं पुनरुवाचतुः—“भगवन्, त्वया एषा परमधार्मिक्या कथा कथिता। पर्वतराजस्य जेष्ठायाः कन्यायाः जन्म विस्तरेण वक्तुमर्हसि; त्वमेव अस्याः दिव्यमानुषं सर्वमुत्पत्तिं वेत्थ। गङ्गा कथं त्रिपथगा जाता? सा जगतां पावनी केन कारणेन त्रिपथगा अभवत्? केन कर्मणा, केन च सहवासेन, त्रिषु लोकेषु सा कीदृशं चकार?” इति काकुत्स्थेन पृष्टः, तपोबलसम्पन्नः विश्वामित्रः मुनिसङ्घमध्ये सम्पूर्णां कथां प्रविवृत्य आख्यात्— “राम, पुरा महातपाः शितिकण्ठः उमा देवीं परिणीय तया सह रममाणः स्थितः। तदा महेश्वरः नीलकण्ठः भगवाञ्छिवः, तया सह संयोगं कुर्वन्, शतं दिव्यानि वर्षाणि व्यतीयाय। तथापि, राम, तस्याः पुत्रः न जातः। तदा सर्वे देवाः, प्रजापतिप्रमुखाः, चिन्तितवन्तः—‘यदि कश्चित् अत्र उत्पद्यते, कः तं धारयिष्यति?’ इति। सर्वे देवाः प्रणम्य, ईश्वरं प्रति ऊचुः—‘भगवन्, देवदेव, लोकहिते रतः, अस्माकं प्रणामेन त्वं प्रसादं दातुमर्हसि। तव तेजो लोका न सोढुं शक्नुवन्ति; ब्रह्मतेजसा युक्तः, उमया सह तपः आचर। त्रैलोक्यहिताय तेजस्तेजसि संनियच्छ; लोकान् रक्ष, लोकान् नाशयितुं न अर्हसि।’ एवं देववचनं श्रुत्वा, लोकानां ईश्वरः ‘एवं भवतु’ इति प्रत्युवाच, पुनश्च अवदत्—‘मया उमया च सह तेजः तेजसा संनियच्छामि; देवाः च पृथिवी च शान्तिं यान्तु। एतत् मम परमं तेजः उत्प्रकम्पितम्—कः तद् धारयिष्यति? उत्तमाः देवाः तद् ब्रूयुः।’ एवमुक्ते, देवाः वृषध्वजं प्रत्यूचुः—‘यत् त्वया उत्प्रकम्पितं तेजः, तत् पृथिवी धारयिष्यति।’ तदा स देवेशः महातेजा स्वं तेजः सृष्ट्वा विससर्ज, येन पृथिवी पर्वतवनयुता अपि पूरिता। पुनः देवाः अग्निं प्रति ऊचुः—‘त्वं तेजस्विनां श्रेष्ठः, वह्निसहायेन सह प्रविश।’ ततः अग्निना पुनः पूरिते, श्वेतपर्वतः दिव्यः सरवनं च अग्निसूर्यसमप्रभं समुत्पन्नम्। तत्र अग्निसम्भवः महातेजाः कार्त्तिकेयः जातः। तदा सर्वे देवाः मुनिगणैः सह उमां शिवं च पूजयामासुः।