तदा तु तयोः पक्षिणोः मध्ये, महर्षेः समीपे स्थितस्य, पापबुद्धिना निषादेन तस्य पतिः, वैरस्थानं, हतः। पतिं हतं दृष्ट्वा, रक्तरूषितदेहम्, भूमौ पपातं विक्षिपन्तं च, सा पक्षिणी घोरशब्देन शोकार्त्या विना दारुणं विललाप। तया पतिसंयुक्तया वियुक्ता सा द्विजपक्षिणी, ताम्रशीर्षा, मदोन्मत्ता, शुभपक्षिसंविता, शोकार्त्या विलपन्ती दृष्टा। तस्याः पतिं निषादेन निपातितं दृष्ट्वा, धर्मात्मनः तस्य महर्षेः हृदि कारुण्यं संजातम्। ततः करुणया सम्प्रेरितः स मुनिः चिन्तयामास—"एषा धर्मविरुद्धा क्रिया" इति, रुदन्तीं तां क्रौञ्चीं निरीक्ष्य, इदं वचनम् उवाच— "मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः। यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितः॥" एवं तस्य उच्चारयतः, पक्षिण्याः शोकेन संविग्नस्य, हृदि चिन्ता समुत्पन्ना—"किमिदं मया उक्तं, पक्षिण्याः शोकेन आहृतः?" इति। तदा ध्यायमानः, बुद्धिमान् विचक्षणश्च स मुनिः, चित्तं संयम्य, शिष्यं प्रति इदं वचनम् अब्रवीत्—"छन्दोबद्धमिदं वाक्यमक्षरसंस्थितम्, स्वरयुक्तं च, शोकस्य प्रवृत्त्या जातं श्लोकत्वं प्रतिपद्यताम्।" इति। तस्य महर्षेः उत्तमं वाक्यं श्रुत्वा, शिष्यः हृष्टः तद् गृहीत्वा, आचार्यं सम्यक् प्रीतिम् उपनयत्। ततः तस्मिन् पुण्यस्थले नियमानुसारं स्नानं कृत्वा, महर्षिः तद्वृत्तान्तं हृदि ध्यायन्, आश्रमं प्रत्युपावर्तत। तस्य अनुशिष्यः भारद्वाजः, विनीतः, विद्वांश्च, पूर्णकुम्भं गृहीत्वा, तस्य पृष्ठतः अन्वगच्छत्। आश्रमं प्रविश्य, धर्मज्ञः स मुनिः, शिष्येण सहितः, अन्यैः सह संवादं कुर्वन्, आसने उपविवेश, समाधिं च विवेश। तदा लोककर्त्ता ब्रह्मा, स्वयं प्रभुः, चतुर्मुखः, तेजस्वी, तं महर्षिं द्रष्टुं समुपागमत्। तं दृष्ट्वा वाल्मीकिः, त्वरितं समुत्थाय, वाक्संयमं कृत्वा, अञ्जलिं कृत्वा, विस्मयपरितः स्थितः। तं देवम् अर्घ्यपाद्यासनैः सत्कारं कृत्वा, सम्यक् प्रणम्य, कुशलं पप्रच्छ। भगवाञ् च तत्रोपविष्टः, मुनये वाल्मिकये अपि आसनं प्रदाय, स्वयम् उपविवेश। ब्रह्मणः अनुमतिं प्राप्य, स अपि स्वासने उपाविशत्; तदुपविष्टे तस्मिन्सर्वभूतेश्वरः प्रत्यक्षतया उपस्थितः। स तद्वृत्तान्ते चित्तं निवेश्य, वाल्मीकिः समाधिं जगाम, तं पापकर्मणां, वैरनिष्ठानां, क्रूरकर्मणां कृत्यम् अनुस्मरन्। तं कल्यस्वरं क्रौञ्चं, निःकारणं हतं, पश्यन्, पुनः तस्याः क्रौञ्च्याः कृपया श्लोकं जगौ। पुनः चित्तं प्रवेशनं कृत्वा, शोकेन निमग्नः, ब्रह्मा प्रहसन्निव तम् अग्र्यं मुनिं इदं वचोऽब्रवीत्—"यथा रचितं तवैतत् श्लोकं तिष्ठतु; अत्र न चिन्तनीयम्। मम इच्छया, ऋषे, एषा सरस्वती तव हृदि उत्पन्ना। "त्वं खलु रामस्य चरितं, धर्मज्ञस्य, महात्मनः, लोकेषु आख्यास्यसि। नारदवदितं सर्वं रहस्यं च प्रकाशं च, यद्वृत्तं तस्य धीमतः, त्वया श्रोतव्यम्। यद् रामस्य, सौमित्रेः, सर्वेषां राक्षसानां, वैदेह्याश्च, यद् अभूत्, रहस्यम् वा प्रकाशं वा— तत् सर्वं त्वयि विज्ञातं भविष्यति; काव्ये तव वाक्ये मिथ्या न प्रविश्यति। रामस्य पुण्यं चरितं छन्दोबद्धं मनोहरं च, यावत्स्थास्यन्ति गिरयः सरितश्च महीतले, तावत् त्वया कर्तव्यम्। यावत् रामकथायाः प्रवृत्तिः तव कृता, तावत् रामायणं लोके गीयते। तावत् ऊर्ध्वं च अधश्च, त्वं लोके वत्स्यसि; इत्युक्त्वा तत्रैव भगवाञ् ब्रह्मा अन्तर्धानं गतः, मुनिवरः च शिष्यैः सह विस्मयमग्नः निष्क्रान्तः।" ततः सर्वे शिष्याः पुनः पुनः तं श्लोकं गायन्तः, हृष्टाः विस्मिताश्च बभूवुः। तद् महर्षिणा चतुर्भिः पदैः छन्दोबद्धं गीतं, पुनः पुनः पाठेन, शोकोऽपि श्लोकत्वं प्राप्तः। तदा वाल्मिकेः शुद्धहृदयस्य निश्चयः समुत्पन्नः—"एवं श्लोकैः सर्वं रामायणं रचयिष्यामि" इति। अर्थगुणवचनैः, मनोहरैः, रामस्य यशो निर्माय, सममात्रैः शतशः श्लोकैः, स उत्तमः मुनिः काव्यं समासृजत्। समासयोजनसम्पन्नैः, मधुरैः सुविनिर्मितैः वाक्यैः, दशग्रीववधं प्रति रघूनां वंशजस्य आख्यानं मुनिना रचितं शृणुत। श्रीवाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे तृतीयः सर्गः श्रोतव्यः। सर्वं धर्मार्थसम्पन्नं, हितं, तं च सर्वं श्रुत्वा, स पुनः स्पष्टं तद्वृत्तान्तं अनुयच्छति। आप्लुत्य, कुशासनस्थः, पूर्वाग्रतः, अञ्जलिं कृत्वा, धर्मानुसारं तद्वृत्तान्तं अन्विच्छति। सर्वं हास्यं भाषणं गमनं कर्म च, धर्मबलात् सम्यग् अवलोकयति। यद् यद् रामस्य सत्यधृतये, वनं प्रविश्य सीतया लक्ष्मणेन च सह, अभवत्, तत् सर्वं पश्यति। ततः योगेन स्थितः, धर्मात्मा, यथाभूतम् अतीतानि सर्वाणि, फलं करतलस्थं इव, पश्यति।